TÜRKİYE’DE KIYI TİPLERİ

Ülkemizde görülmeyen kıyı tipleri

  • Fiyord, skyer: (Buzulların etkisiyle oluşur. Ülkemizin matematik konumundan dolayı görülmez.)
  • Haliç: (Gel – git etkisiyle oluşur. Ülkemizde gel – git etkili olmadığı için görülmez. özel konum)

Ülkemizde görülen kıyı tipleri

  • Boyuna kıyı tipi: Karadeniz ve Akdeniz kıyıları
  • Enine kıyı tipi: Edremit Körfezi – Menteşe Yöresi arası (Ege)

Ria Kıyı tipi: İstanbul, Çanakkale Boğazı, Menteşe kıyıları (Fethiye – Köyceğiz)
Dalmaçya kıyı tipi: Teke kıyıları (Kaş, Kale, Finike), Akdeniz
Limanlı kıyı tipi: Büyükçekmece, Küçük Çekmece, Haliç
Kalanklı kıyı tipi: Mersin – Silifke arası

Türkiye’de Deniz Akıntıları

Türkiye denizlerinde iki türlü akıntı bulunur;

Alt Akıntı

  • Yönü: Akdeniz’den Karadeniz’e doğrudur.
  • Sebebi: Enlem, sıcaklık, buharlaşma farklılığına bağlı olarak oluşan tuzluluk (yoğunluluk) farkı.

Üst Akıntı

  • Yönü: Karadeniz’den Akdeniz’e doğrudur.
  • Sebebi: Enlem, yağış fazlalığı, buharlaşma azlığına bağlı olarak oluşan sevye farkı.

Karstik Şekiller

  • Kalker (kireçtaşı), jips (alçıtaşı), kayatuzu, dolomit, mermer gibi suda çözünebilen kayaçların oluşturduğu kayaçlardır.

Lapya: En küçük karstik aşınım şeklidir. Orta Toroslar’da yaygındır.
Dolin: Karstik aşınımlar ile oluşan dairesel çukurlardır.
Uvala: Dolinlerin birleşmesiyle oluşur – Gülnar Uvalası (Mersin) –
Polye: Karstik aşınımla oluşan geniş düzlüklerdir. (karstik ovalar) – Tefenni, Acıpayam, Korkuteli, Kestel, Elmalı (TAKKE diye kodlanabilir.)
Obruk: Mağara tavanlarının çökmesiyle oluşan derin çukurluklardır. – Cennet-Cehennem Obruğu (Mersin), Kızören Obruğu (Konya.
Mağara: Karstik taşların arasındaki boşluklardan yer altına sızan suların zamanla yer altındaki çatlakları genişletmesiyle oluşur. İnsuyu (Burdur), Karain (Antalya), Damlataş (Alanya), Dim (Alanya), Narlıkuyu (Mersin), Astım (Mersin), Ballıca (Tokat) mağaraları
Düden: Subatan – su çıkan (Düden Şelalesi)

Karstik birikim şekilleri: Traverten (Denizli – Pamukkale) ve mağaralarda bulunan sarkıt, dikit, sütun gibi şekiller.

NOT: Karstik şekiller en fazla Akdeniz Bölgesi (Teke Yarımadası, Taşeli Platosu, Göller Yöresi) İç Anadolu (Obruk Platosu)’da görülür.

TOPRAK OLUŞUMU

Toprak oluşumunda kayaların çözülmesi üç şekilde gerçekleşir.

1- Fiziksel Ufalanma (Mekanik Çözülme)

  • Günlük sıcaklık farkları sonucunda oluşur.
  • Karasal iklim bölgelerinde hızlıdır. (Doğu Anadolu, İç Anadolu, Güneydoğu Anadolu)

2- Kimyasal Çözünme

  • Sıcaklık ve yağış sonucund oluşur.
  • Denizel iklim bölgelerinde hızlıdır. (Karadeniz, Akdeniz,Ege)

3- Biyolojik Çözünme

  • Bitki kökleri ve toprak altında yaşayan solucan gibi canlı organizmaların salgılarıyla, topraktaki canlı artıkları olan organik maddelerin parçalanmasıyla, organik asitlerin ve humusun etkisiyle oluşur.
  • Akdeniz iklimi, ılıman okyanusal iklim (Türkiye’deki Karadeniz iklimi) ve muson ikliminin görüldüğü sıcak ve nemli sahalarda daha çok etkili olur.

NOT: Toprağın oluşumunda

  • Ana kaya
  • İklim
  • Yer şekilleri
  • Zaman
  • Bitkiler ve mikro organizmalar etkilidir.
Türkiye’de Görülen Toprak Tipleri

Nemli bölge toprakları (Karadeniz, Ege, Akdeniz)
Kurak bölge toprakları (İç Anadolu, Doğu Anadolu, Güneydoğu Anadolu)

NOT: Taşınmış topraklar (akarsu-alüvyal, rüzgar-lös, buzul-moren) bulundukları bölge iklimi ve bitki örtüsünü yansıtmaz.

Doğal Afetler

Doğal afetler oluşumlarında insanın etkilerine, oluşum hızlarına ve yer (jeolojik) kökenli-meteorolojik (atmosfer) kökenli olmalarına göre gruplandırılabilir.

Yavaş oluşan doğal afetler: Erozyon, çölleşme, kuraklık.
Hızlı oluşan doğal afetler: Deprem, sel, heyelan, volkanizma, tsunami, kasırga, hortum.
Oluşumunda insanın doğrudan etkisi bulunmayan doğal afetler: Deprem, sel, heyelan, volkanizma, tsunami, kasırga, hortum.
Oluşumunda insanın doğrudan veya dolaylı etkisi bulunan doğal afetler: Erozyon, heyelan, sel, çığ, orman yangını, kuraklık

Türkiye’de Görülen Doğal Afetlerin Oransal Dağılışı

Yer Kökenli (Jeomorfolojik) Afetler

  • Deprem 
  • Tsunami
  • Yanardağlar
  • Heyelanlar
  • Kaya düşmesi
  • Çamur akıntısı

Atmosfer Kökenli (Meteorolojik) Afetler

  • Sel-su baskını
  • Tipi
  • Çığ
  • Dolu
  • Sis
  • Don
  • Fırtına
  • Yıldırım düşmesi
  • kuraklık
  • Orman yangını
Erozyon
  • Bitki örtüsünün zayıf, eğimin fazla (akarsu erozyonu için) olduğu alanlarda toprağın üst kısmının rüzgar, akarsu ve seller ile taşınmasıdır.
  • Türkiye topraklarının %90’ı su erozyonu, %10’u da rüzgar erozyonuna maruz kalmaktadır.

Erozyonun Nedenleri

  • Bitki örtüsünün cılız olması veya tahrip edilmesi.
  • Yağışların düzensizliği.
  • Engebe ve yükseltinin fazla olması.
  • Aşırı otlatma
  • Orman alanlarının tarım arazisine dönüştürülmesi.
  • Toprağın nadasa bırakılması.
  • Tarım topraklarının eğime paralel sürülmesi.

Erozyon Zararları

  • Baraj tabanlarının dolması sonucu barajın ömrü kısalır.
  • Verimli tarım arazileri azalır.
  • Tarım gelirleri düşer.
  • Kırdan kente doğru göçe neden olur.

NOT: Erozyonun sonucunda verimli tarım alanı olan delta ovaları oluşur. (Olumlu sonuç)

Erozyon ile Mücadele

  • Ağaçlandırma yapılmalıdır.
  • Eğimli arazilerde taraçalandırma (basamaklandırma) yapılmalıdır.
  • Tarım toprakları eğime dik olarak sürülmelidir.
  • Nadas yöntemi yerine nöbetleşe ekim yapılmalıdır.
  • Baraj çevreleri ağaçlandırılmalıdır.
  • Anız takımları önlenmelidir.
  • Akarsular ıslah edilmelidir.
  • Meralarda aşırı otlatma önlenmelidir.

NOT: Türkiye’de erozyonun en yaygın olduğu bölgeler İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgeleridir.

Heyelan
  • Toprağın eğim doğrultusunda yer değiştirmesidir.
  • Toprak kütlece hareket eder.

Heyelanı Etkileyen Faktörler

  • Yağış ve kar erimeleri
  • Toprağın yapısı (Killi olması)
  • Doğal yapının bozulması (İnsan faktörü)
  • Eğim (Yer çekimi)
  • Tabakanın uzanışı (Eğime paralel uzanması)

Heyelan olayları Türkiye’de en fazla Karadeniz Bölgesi’nde gerçekleşir. (Doğu ve Batı Karadeniz)
Ülkemizde Heyelan olaylarının en fazla ilkbahar mevsiminde meydana gelmesi yağışlar ve kar erimelerinden kaynaklanır.































Not: Kaynak olarak Pegem Akademi yayınlarından faydalanılmış, Çalışma düzeninde hazırlanmıştır.