TÜRKİYE’NİN AKARSULARI

  • Bir kaynaktan doğup kar, yağmur, göl veya yeraltı suları ile beslenen belirli bir yatak boyunca akan sulara akarsu denir.
  • Belli bir yatak boyunca akmayıp yüzeyde geniş alanda akan sulara sel ve selinti suları denir.
  • Yağışlı ve yarı kurak bölgelerin şekillenmesinde en etkili dış kuvvet akarsulardır.
    • Akarsuyun doğduğu yere kaynak denir.
    • Akarsuyun göl veya denize döküldüğü yere ağız denir.
    • Kaynak ve ağız arasında akarsuyun takip ettiği yola çığır denir. Çığırın kaynağa yakın yerine yukarı çığır, ağız kısmına yakın yerine aşağı çığır denir.
      • Bu ifade yer belirtmede kullanılır. Yukarı Sakarya Bölümü, Yukarı Kızılırmak Bölümü,
      • Orta Kızılırmak Bölümü, Orta Fırat Bölümü gibi…
    • Akarsuyun bütün kolları ile birlikte beslendiği alana havza denir.

Açık Hava

  • Akarsu deniz veya okyanusa dökülüyorsa bu akarsuyun havzasına açık havza denir.
  • Yeşilırmak havzası, Kızılırmak havzası, Sakarya havzası gibi…
Kapalı Havza
  • Akarsu kendiliğinden kuruyorsa veya göle dökülüyorsa bu akarsuyun havzasına kapalı havza denir.
  • Tuz Gölü ve Konya kapalı havzası, Van Gölü kapalı havzası, Göller Yöresi kapalı havzası…
Türkiye’de Akarsuyun Genel Özellikleri
  • Akarsuların boyları kısa, havzaları dardır. (Türkiye’nin bir yarımada olması ve yer şekillerinin engebeli olması).
  • Rejimleri düzensizdir. (Yağış rejiminin düzensiz olması, kar erimeleri ve kuraklık)
  • Ulaşıma elverişli değillerdir. (Rejimlerinin düzensiz, denge profiline yakın olmamaları)
  • Denge profiline ulaşamamışlardır. (Türkiye’nin genç bir ülke olması)
  • Akış hızları fazla, enerji potansiyelleri yüksektir ve aşındırmaları fazladır.
  • Taşıdıkları su miktarı azdır. (Türkiye’nin genelinde yarı kurak bir iklimin görülmesi)
  • Türkiye’deki akarsulardan içme suyu, elektrik elde etme, tarımda sulama, su sporları (rafting) ve balıkçılıkta yararlanılır.
  • Türkiye sınırları dışına dökülen akarsular:
    • Çoruh (Karadeniz açık havzası)
    • Fırat-Dicle (Basra açık havzası)
    • Aras-Kura (Hazar kapalı havzası)
  • Türkiye sınırları dışından ülkemize dökülen akarsu “Asi” dir.
  • Komşu ülke ile doğal sınır oluşturan akarsular:
    • Meriç (Yunanistan)
    • Aras (Ermenistan – Nahçivan)
    • Asi (Suriye)
    • Dicle (Suriye)
    • Arpaçay (Ermenistan)
  • Üzerinde taşımacılık yapılan akarsu “Bartın Çayı” dır.
  • En hızlı akan akarsu “Çoruh” dur.
  • Ülke sınırları içerisinde en uzun olan akarsu “Kızılırmak” tır.
Akarsu Rejimleri
  • Yağmur suları ile beslenen akarsular: Bakırçay, Gediz
  • Kar ve buz sularıyla beslenen akarsular: D. Anadolu ve D. Karadeniz’de
  • Kaynak sularıyla beslenen akarsular: Manavgat, Düden, Köprüçay (Karstik kaynaklarla beslenirler.)
  • Göl sularıyla beslenen akarsular: Göller Yöresi akarsuları (Bunlara göl ayağı veya gidegen denir.)
  • Karma rejimli akarsular: Kızılırmak, Yeşilırmak (Fırat, Dicle, Seyhan, Ceyhan)
  • Sel rejimli akarsular: İç Anadolu

TÜRKİYE’DE GÖLLER

Tektonik Göller

  • Yer kabuğunun çökmesiyle oluşan çukurlara suların dolmasıyla meydana gelir.
  • Tuz Gölü
  • Hazar Gölü
  • Sapanca Gölü
  • Ulubat Gölü
  • Eber Gölü
  • Burdur Gölü
  • Eğirdir Gölü
  • Beyşehir Gölü
  • İznik Gölü
  • Manyas (Kuş) Gölü
  • Akşehir Gölü
  • Acıgöl
  • Aktaş Gölü
  • Seyfe Gölü
  • Ilgın Gölü
  • Sultan Sazlığı
  • Hotamış Gölü
Karstik Göller
  • Karstik arazilerdeki erime çukurlarına suların dolmasıyla oluşur.
  • Kestel Gölü
  • Solda Gölü
  • Suğla Gölü
  • Avlan Gölü
  • Kovada Gölü
  • Kızören Gölü
  • Akgöl
  • Karagöl

Volkanik Göller

  • Volkanların kraterlerine ve maarlarına suların dolmasıyla oluşur.
  • Nemrut Gölü (Kaldera)
  • Meke Tuzlası (Maar)
  • Acıgöl (Maar)
  • Gölcük (Maar)
Buzul (Sirk) Gölleri
  • Buzulların oluşturduğu dairesel çukurlara suların (sirk çukuru) dolmasıyla oluşmuştur.
  • Aynalı Göl
  • Kilimli Göl
  • Kara Göl

Heyelan Set Gölleri

  • Heyelanla kayan toprağın akarsu vadisini tıkamasıyla oluşur.
  • Sera Gölü
  • Tortum Gölü
  • Abant
  • Yedigöller
  • Zinav Gölü
  • Sülüklügöl

Kıyı Set (Lagün) Gölleri

  • Dalgalarla taşınan kumların koyların ağız kısmını kapatmasıyla oluşur.
  • Büyükçekmece Gölü
  • Küçükçekmece Gölü
  • Terkos Gölü (Durusu)
  • Akyatan Gölü
  • Simenlik Gölü

Alüvyal Set Gölleri

  • Gerek küçük koyların ağız kısımının gerekse akarsu vadilerinin taşınan alüvyonlarla kapanmasıyla oluşur.
  • Bafa (Çamiçi) Gölü
  • Köyceğiz Gölü
  • Eymir Gölü
  • Mogan Gölü
  • Marmara Gölü

Volkanik Set Gölleri

  • Volkanizma sonucu  çıkan lavların bir akarsuyun önünü kapatması ile oluşan göllerdir.
  • Van Gölü
  • Çıldır Gölü
  • Erçek Gölü
  • Nazik Gölü
  • Balık Gölü
  • Haçlı Gölü

Enerji Elde Edilen Doğal Göllerimiz

  • Tortum
  • Hazar
  • Eğirdir
  • Kovada
  • Çıldır

Ulaşım Yapılabilen Göllerimiz

  • Van Gölü
  • Atatürk (Baraj) Gölü
  • Keban (Baraj) Gölü
NOT: Beyşehir, Eğirdir, Burdur göllerinin çanakları tektonik çöküntülerle oluşmuş olup karstik erimelerle genişlemiştir. Bu nedenle Tektonik – Karstik göl olarak da nitelendirilir.
NOT: Van Gölü çanağı tektoniktir. Bu çanaktan geçen akarsuların önünü Nemrut volkanlarıyla kapanmış ve bu çukurluk göl haline gelmiştir. Bu nedenle Tektonik – Volkanik set gölü olarak ifade edilir.

























Not: Kaynak olarak Pegem Akademi yayınlarından faydalanılmış, Çalışma düzeninde hazırlanmıştır.