İÇ KUVVETLER

  • Epirojenez (Kıta Oluşumu)
  • Orojenez (Dağ Oluşumu)
  • Volkanizma
  • Seizma (Deprem)
İç ve Dış Kuvvetler Hakkında Kısa Bilgiler
  • En fazla etkili olan dış kuvvet ise akarsular ve seller
  • En az etkili olan dış kuvvet buzullardır.
  • Hiç etkisi bulunmayan ise gel-git dir.
    • Türkiye’de gel-git etkisinin az olmasının nedeni okyanusa kıyısının bulunmamasıdır.
  • Türkiye’de ortalama yükselti fazladır ve batıdan doğuya doğru yükselti artar.
    • Batıdan doğuya doğru sıcaklık ortalamaları azalır.
    • Batıdan doğuya doğru donlu gün sayısı, kar yağışı ve karın yerde kalma süresi artar.
    • Tarım ürünlerinin olgunlaşma süreleri uzar.
  • Kıvrım ve kırık dağları ile volkanik dağlar ve bunların arasında geniş düzlükler yer alır.
  • Volkanik arazilerin yaygın olduğu yerlerde verimli topraklar bulunur ve püskürük kayalar yaygındır.
  • Volkanik alanlardaki volkan tüfü gibi kolay aşınan arazilerde akarsu ve sel sularının aşındırmasıyla peribacaları gibi yer şekilleri oluşmuştur.
  • Ege Bölgesi’nde dağlar kıyı çizgisine dik uzanır.
    • Enine kıyı tipi görülür.
    • Kıyıda girinti çıkıntısı, doğal liman, koy ve körfez sayısı fazladır.
    • Kıyı ile iç kesimler arasında ulaşım kolaydır (Doğu-Batı yönünde)
    • Denizellik etkisi iç kısımlara girer ve Akdeniz ikliminin yayılış alanı genişler.
    • Akarsuların hidroelektrik potansiyelleri düşüktür ve menderes (büklüm) çizerek akarlar.
  • Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında dağlar kıyı çizgisine paralel uzanır.
    • Boyuna kıyı tipi görülür
    • Kıyı girinti ve çıkıntısı, doğal liman, koy ve körfez sayısı azdır.
    • Kıyı ile iç kesimler arasında ulaşım zor, yol yapım maliyeti (kuzey-güney yönünde) fazladır.
    • Kıyıda yağış fazla ve yamaç yağışı (orografik) yaygındır.
    • Akarsu boyları kısa ve boğaz vadi oluşumu yaygındır.
    • Denizellik etkisi iç kısımlara giremez.
    • Tarım alanları dardır.
  • Eriyebilen kayaçların olduğu yerlerde (kalker,jips, kaya tuzu) karstik şekiller yaygındır. (Akdeniz – İç Anadolu)

TÜRKİYE’NİN DAĞLARI

  • Türkiye’deki dağların oluşumunda orojenez (dağ oluşumu) ve volkanizma etkili olmuştur.

Kıvrım Dağlar

  • Yan basınçlar sonucunda yumuşak malzemelerden oluşan jeosenklinal alanı kıvrılarak kıvrım dağları oluşturur.

NOT: Jeosenklinal: Milyonlarca yılda tortullanma sonucunda oluşan tabakaların yer aldığı çok geniş alanlı derin çukurluklar.

Yeryüzünde esnek yapıda olan tortul tabakaların kıvrılması sonucu Yükselen kısma Antiklinal, Çanaklaşıp altta kalan kısma Senklinal denir. Yeryüzünde esnek yapıda olan tortul tabakaların kıvrılması sonucu Yükselen kısma Antiklinal, Çanaklaşıp altta kalan kısma Senklinal denir. Toroslar ve Kuzey Anadolu dağları bu kıvrımlı yapıda oluşmuştur.

Kırık Dağlar

Yeryüzünde sert yapıda olan tabakaların kırılması sonucu Yükselen kısma Horst, altta kalan kısma Graben denir. Kıyı Ege’deki dağlar yandaki verilen şekildeki gibi kırılma sonucu oluşmuştur.

Orojenik Hareketle Oluşan Dağlar

Kıvrım Dağları (Antiklinal)

  • Kuzey Anadolu Dağları
    • Küre Dağı
    • Köroğlu Dağı
    • Canik Dağı
    • Ilgaz Dağı
    • Bolu Dağı
  • Toros Dağları
    • Beydağları
    • Akdağlar
    • Bolkar Dağı
    • Aladağlar
  • Doğu Anadolu Dağları
    • Mercan Dağı
    • Allahuekber Dağı

Kırık Dağlar (Horst)

  • Kazdağı
  • Madra Dağı
  • Yunt Dağı
  • Bozdağlar
  • Aydın Dağları
  • Menteşe Dağları
  • Nur Dağı
Volkanik Hareketlerle Oluşan Dağlar
  • Doğu Anadolu
    • Ağır
    • Tendürek
    • Süphan
    • Nemrut
  • Ege
    • Kula-Adala Yöresi
  • İç Anadolu
    • Erciyes
    • Hasan
    • Melendiz
    • Karacadağ
  • Güneydoğu Anadolu
    • Karacadağ

VOLKANİZMA

  • Magmanın, yer kabuğunun zayıf yerlerinden (kırık, çatlak) yeryüzüne çıkmasıyla “volkanizma olayları” meydana gelir.

Volkan Konisi

  • Volkanik faaliyetler sırasında çıkan katı ve sıvı materyalin üst üste birikmesiyle oluşan koniye benzeyen kabartılar (tepe,dağ)
  • Çıkan lavlar çok akıcı ise bu lavlar geniş alanlara yayılır. Geniş alanlara yayılan volkan konisi yayvan olur. Güneydoğu Anadolu’daki Karacadağ Volkanı böyledir.
  • Lavlar çok akıcı değil ise volkan konisi dik ve yüksek olur. Ülkemizdeki Nemrut, Ağrı, Erciyes volkanları gibi

Krater: Volkanizma sonucunda oluşan dağların üst kısımlarındaki çukurluktur.

Kaldera: Kraterin patlama veya çökmelerle daha genişlemiş şeklidir. Kaldera tabanlarında göller oluşabilir.

  • Nemrut Gölü (Kaldera içerisinde yer alan beş gölden en büyüğü)

Maar: Volkanik düzlüklerde patlama sonucu oluşan geniş çukurluklardır. İç Anadolu’daki Meke ve Acıgöl maarları bu şekilde oluşmuşlardır.

Püskürük Kayaç: Volkanizma sonucu yeryüzüne çıkan (dış püskürük) ve yer altında katılaşan (iç püskürük) lavların oluşturduğu kayalardır.



























Not: Kaynak olarak Pegem Akademi yayınlarından faydalanılmış, Çalışma düzeninde hazırlanmıştır.