TÜRKİYE’NİN İKLİM VE BİTKİ ÖRTÜSÜ

  • Bir alanda uzun yıllar değişmeyen ortalama hava olaylarına iklim adı verilir.
  • Hava durumu ise, belirli bir yerde kısa sürede etkin olan atmosfer koşullarıdır.
İklimi Etkileyen Faktörler
1- Mutlak Konumun İklime Etkisi
  • Türkiye 36° -42° kuzey enlemleri arasında yer alır. Bu nedenle ;
    • Güneyden kuzeye doğru güneş ışınlarının geliş açısı küçülür.
    • Orta Kuşakta (23°27’ – 66°33’) enlemleri arasında) yer aldığı için dört mevsim belirgin olarak yaşanır.
    • Cephesel yağışlar etkilidir.
    • Bakının etkisiyle güney yamaçları, kuzey yamaçlarından daha fazla ısınır.
    • Güney kıyılarımızdan kuzey kıyılarımıza doğru sıcaklık ortalaması azalır.
    • Kuzeyden esen rüzgarlar sıcaklığı azaltırken güneyden esen rüzgarlar sıcaklığı artırır.
    • Batı rüzgarları etkilidir.
    • Akdeniz iklimi etki sahasında yer alır.

2- Göreceli Konumun İklime Etkisi

Türkiye’de kısa mesafelerde denize uzaklığın ve yüksekliğin değişmesi aynı anda farklı iklimlerin bir arada görülmesine olanak sağlar.

Türkiye’de iklimi, etkileyen özel konum faktörleri şunlardır.

Etrafındaki Denizlerin Etkisi

  • Türkiye üç tarafı denizlerle çevrili bir ülkedir.
  • Denizlerin yüzeyinde meydana gelen ısınmaya bağlı olarak buharlaşmanın etkisiyle oluşan nem ve bulutluluk kıyılarımızda fazladır. Bu sebeple;
    • Kıyılarda sıcaklık farkları azdır.
    • Kıyılarımız daha fazla yağışlıdır.

Etrafındaki Kara Kütlelerinin Etkisi

  • Türkiye’nin iklimi üzerinde kuzeyden sibirya, doğudan Asya, kuzeybatıdan Balkanlar, güneyden Afrika ve Arabistan kara kütlelerinin etkisi vardır. Bu sebeple;
    • Kış aylarında Sibirya ve Balkanlar üzerinden gelen hava kütleleri sıcaklık ortalamasını düşürür.
    • Yaz aylarında Afrika ve Arabistan üzerinden gelen hava kütleleri sıcaklık ortalamaları artırır.
    • Özellikle iç kesimlerde, bu hava kütleleri etkili oldukları dönemlerde karasallığı artırırlar.
Etrafındaki Basınç Merkezlerinin Etkisi
  • Türkiye kış mevsiminde Sibirya YB be İzlanda AB alanlarının etkisindedir. Bu sebeple;
    • Sibirya Yüksek Basıncının etkili olduğu dönemde kış ayları sert geçer.
    • Sibirya Yüksek Basıncı etkisini azaltınca İzlanda alçak basıncı etkili olur ve kış ayları bu sebeple özellikle kıyı bölgelerde yağışlı ve ılıman geçer.
  • Türkiye’de yaz aylarında Asor YB ile Basra AB etkilidir.
    • Asor YB ile Basra AB etkili olduğu bu dönemde yaz aylarında Karadeniz kıyıları hariç kuraklık etkisi genel olarak görülür.
    • Basra AB etkisiyle Samyeli rüzgarları Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde etkili olup bu alanı Türkiye’nin en kurak ve yaz aylarında en sıcak yeri yapmaktadır.

Yeryüzü Şekillerinin Etkisi

  • Türkiye’de yer şekillerinin çeşitlilik göstermesi sebebiyle kısa mesafelerde farklı mevsim özellikleri görülmektedir.
  • Yeryüzü şekilleri, yükselti ve dağların uzanışı faktörleriyle iklimi etkiler.

Yükselti

  • Yükselti batıdan doğuya doğru artar. Bu sebeple;
    • Sıcaklık ortalamaları batıdan doğuya doğru gidildikçe azalır.
    • Kar yağışları artar.
    • Donlu gün sayısı artar.
    • Karın yerde kalma süresi uzar.
    • Bitkilerin olgunlaşma süresi uzar.

Dağların Uzanışı

  • Türkiye’de dağlar genelde doğu batı yönlü uzanır.
  • Akdeniz ve Karadeniz’de dağlar kıyı çizgisine paralel uzanır. Bu sebeple;
    • Deniz etkiler iç kesimlere sokulmaz
    • Kıyılarda ılıman iklim, iç kesimlerde karasal iklim özellikleri görülür.
    • Karasal iklim özellikleri kıyı kesimleri etkilemez.
    • Toros Dağları ve Kuzey Anadolu Dağları’nın denizlere bakan yamaçları bol yağış alır (yamaç yağışı).
    • Toros Dağları’nın ve Kuzey Anadolu Dağları’nın eteklerinde föhn rüzgarları etkili olur.
  • Ege bölgesinde dağlar kıyı çizgisine dik uzanır. Bu sebeple;
    • Denizel iklim özellikleri iç kesimlere sokulabilir. (150-200 km)
    • Kıyı yağış miktarı azalır.
Türkiye’nin İklim Elemanları

Bir yerin iklimi; ısınma ve sıcaklık, basınç ve rüzgar, nem ve yağış gibi iklim elemanlarının bir araya gelmesiyle oluşur.

Bu elemanlar incelendiğinde alanın iklimi ile ilgili daha net bilgiler ortaya çıkar.

TÜRKİYE’DE SICAKLIK

  • Türkiye’de sıcaklık ekvatora uzaklık (enlem), yükselti ve denizden uzaklığa bağlı olarak değişir.
  • Türkiye’de sıcaklık güney – kuzey yönünde azalıyorsa sebebi enlem, batı – doğu yönünde azalıyorsa sebebi yükselti ve karasallıktır.
  • Türkiye’de dağların güney yamaçları bakının etkisiyle daha sıcak, kuzey yamacı ise daha soğuktur.
  • Kıyı bölgelerimiz denizelliğin etkisinden dolayı, nem fazla olduğu ılıman, iç bölgelerimiz ise nem az olduğu için karasaldır.

Türkiye’nin Yıllık Ortalama Gerçek Sıcaklıkları

  • Gerçek sıcaklık, yükselti, enlem, denizden uzaklık faktörlerine bağlı olarak belirlenen sıcaklıktır. Buna göre;
    • Akdeniz kıyıları iç bölgelere göre daha sıcaktır (Denizellik ve enlem).
    • Akdeniz ve Güneydoğu Anadoşı bölgelerinde en yüksek sıcaklık ortalamaları görülür (enlem ve karasallık)
    • Antalya’dan, İzmir, Çanakkale ve Samsun’a doğru sıcaklık ortalamaları azalır. (enlem)
    • Kıyı Ege’den Erzurum – Kars Bölümü’ne doğru sıcaklık ortalamaları azalır. (denizden uzaklık ve yükselti)

Türkiye’nin Yıllık Ortalama İndirgenmiş Sıcaklıkları

  • İndirgenmiş sıcaklık ortalamalarında yükseltinin sıcaklık üzerindeki etkisi ortadan kaldırılır; enlem, denizellik ve karasallığın sıcaklık üzerindeki etkileri ön plana çıkar.

NOT:  Bir yerin deniz seviyesinde olduğu kabul edilerek veya yükseltinin etkisi ortadan kaldırılarak belirlenen sıcaklık değerlerine indirgenmiş sıcaklık denir. Buna göre;

  • Güneyden kuzeye doğru gidildikçe sıcaklıklar azalır (enlem).
  • Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde en yüksek sıcaklık ortalamaları görülür (enlem ve karasallık).
  • En düşük sıcaklıklar Kuzeydoğu Anadolu’da görülür (karasallık – enlem).

Türkiye’nin Ocak Ayı Gerçek Sıcaklıkları

Türkiye’nin ocak ayı sıcaklık dağılımı aşağıdaki gibidir:

  • Bu ayda Türkiye’de kış mevsimi yaşanır ve kıyılarımızda Akdeniz ve Ege bölgeleri hariç ülkenin genelinde sıcaklıklar 0°C altındadır.
  • En yüksek sıcaklıklar. Akdeniz kıyılarında görülür. (enlem ve denizellik)
  • En düşük sıcaklıklar Kuzeydoğu Anadolu’da yani Erzurum – Kars Bölümü’nde görülür. (Yükselti, enlem ve karasallık).
  • Kıyılarda sıcaklık güneyden kuzeye doğru azalır. (enlem)
  • Kıyı bölgelerde sıcaklık değerleri iç bölgelerin sıcaklık değerlerinden yüksektir (denizellik).
Türkiye’nin Temmuz Ayı Gerçek Sıcaklıkları

Türkiye’nin Temmuz ayı sıcaklık dağılımı aşağıdaki gibidir:

  • En yüksek sıcaklıklar Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde görülür. (enlem, karasallık)
  • Basra Alçak Basınç alanından (Arabistan üzerindeki çöllerden)gelen Samyeli rüzgarları bu alandaki havayı kurutur ve karasallığı artırır.
  • Sıcaklıkların en düşük olduğu yer Kuzeydoğu Anadolu’dur. (Yükselti, enlem ve karasallık)

Buna göre;

  • Güneşlenme süresi Türkiye’nin güneyinden kuzeyine doğru azalmaktadır.
  • Güneşlenme süresi en fazla Güneydoğu Anadolu Bölgesi’ndedir.
  • Güneşlenme süresinin en az olduğu yer ise Doğu Karadeniz kıyılarıdır.

Türkiye’de Donlu Gün Sayıları

  • Bir yerde sıcaklığın gün içerisinde 0°C nin altına düşmesi donlu gün olarak ifade edilir.
  • Donlu gün sayılarının en fazla olduğu Doğu Anadolu’dur. (Erzurum – Kars ortalaması 150 gün)
  • Donlu gün sayılarının en az olduğu bölge Akdeniz’dir (ortalama 1-2 gün)
  • Don olayları kıyı kesimlerde az görülürken iç kesimlerde fazla görülür. (karasallık – denizellik)
  • Don olayları özellikle tarım ve ulaşım faaliyetlerini olumsuz yönde etkiler.
































Not: Kaynak olarak Pegem Akademi yayınlarından faydalanılmış, Çalışma düzeninde hazırlanmıştır.