TOPRAK COĞRAFYASI

  • Organik ve inorganik maddelerin fiziksel ve kimyasal ayrışmaları sonucunda yer kabuğunun üzerinde oluşan; içinde hava, su, mineral ve canlıları barındıran, yer kabuğunun üzerindeki örtü topraktır.

Toprağın Özellikleri ve Toprak Oluşumunu etkileyen Faktörler

  • Toprak oluşumunu inceleyen bilime “pedoloji,” toprak oluşumunun “pedojenez” denir.
  • Toprağın yapısında belli katı maddeler ile boşluklar bulunur.
  • Katı maddelerin yaklaşık %45’i kayaçların ayrışması ile oluşmuş mineraller, %5’i organik maddelerdir.Geri kalan %50’si ise hava ve sudur.
  • Bu bileşenler iklim, yer şekilleri, zaman ve canlıların etkisiyle değişir.
  • Toprağın içindeki taş, çakıl, kum, kil ve mil gibi katı inorganik maddelere toprağın “tekstürü” denir.
  • Bu katı maddelerin bir araya gelerek oluşturdukları sıralanma ve duruş şekillerine “strüktür” denir.
  • Toprak parçalarının rengi ilk zamanlar ana kayanın renginde iken zamanla organik maddelerin oranının artmasıyla koyulaşır.

Toprak oluşumu aşağıdaki faktörlerin etkisi altındadır:

1-Ana Kaya

  • Toprak ana kayanın ayrışması ile oluştuğu için ana kayanın yapısı ve özelliği toraktaki mineral zenginliğini ve çeşitliliğini etkiler.
  • Ayrıca toprağın iri veya ince taneli olması da ana kayaya bağlıdır. Ana kayanın toprak üzerindeki etkisi zamanla azalır.

2-İklim

  • İklim elemanlarından olan sıcaklık ve yağış toprak oluşumu üzerinde çok etkilidir. Çünkü yağış ve sıcaklık bir yandan ana kayanın çözülmesini sağlarken bir yandan da topraktaki canlı çeşitliliğini etkileyerek oluşum ve humus üzerinde etkili olur.
  • Ayrıca yağış, topraktaki tuz ve kire. Oranını da doğrudan etkiler.

3-Yerşekilleri

  • Düz ve hafif engebeli yerler toprak oluşumu için daha elverişlidir.
  • Çünkü eğimli sahalarda oluşan toprak sürekli aşınır ve anakaya ortaya çıkar.
  • Ayrıca yükselti, bakı ve eğim sıcaklık, yağış, bitki örtüsünü değiştirdiği için toprağı da etkiler.

4-Canlılar

  • Bitkiler, hayvanlar, insanlar ve mikroorganizmalar toprak oluşumunda ve gelişiminde etkilidir.
  • Bunların içinde en fazla etkiye sahip olanlar bitkilerdir.
  • Bitkiler erozyona karşı toprağı korur.

5-Zaman

  • Toprak oluşumu için çok uzun zaman geçmesi gerekir.
  • Ana kayanın çözünerek toprağa dönüşmesi çok uzun yıllarda gerçekleşir. Fakat bu süre her yerde eşit değildir.
  • Toprak zamana göre başlangıç, gençlik, olgunluk ve ihtiyarlık olarak ayrılır.

TOPRAK TÜRLERİ

1-ZONAL (YERLİ KAYA TOPRAKLARI)

1-Nemli Bölge Toprakları

LATERİTLER

  • Ekvatoral bölgedeki sıcak ve nemli iklim bölgelerinde görülür.
  • Mikroorganizmalar fazladır. Bu fazlalık organik maddelerin hızlı tüketilmesine neden olur.
  • Humus yönünden fakir, yıkanmış ve verimsiz topraklardır.
  • Rengi kiremit kırmızısıdır.

TERRA-ROSSALAR

  • Akdeniz ikliminin etkili olduğu kalkerli arazilerde görülen kırmızı renkli topraklardır.
  • Kalkerin yapısındaki çatlaklar su ve hava dolaşımını kolaylaştırarak oksitlenmeyi hızlandırmıştır.
  • Renginin kırmızı olması bileşimindeki demir oksittendir.
  • Karstik alanların başlıca tarım alanlarıdır.

KAHVERENGİ ORMAN TOPRAKLARI

  • Orta Kuşağın nemli bölgelerinde, geniş yapraklı ağaçlardan oluşan ormanların bulunduğu alanlarda yaygındır.
  • Humus bakımından zengin verimli topraklardır.

PODZOLLER

  • Soğuk ve nemli iklim bölgelerinde iğne yapraklı ağaçların tabanında görülen topraklardır.
  • Yıkanmadan dolayı soluk renkli ve verimsiz topraklardır.

TUNDRA TOPRAKLAR

  • Kutuplara yakın bölgelerde görülen topraklardır.
  • Genellikle donmuş halde bulunur.
  • Sıcaklığın arttığı dönemde bataklık halini alır.

2-Kurak Bölge Toprakları

ÇERNOZYOMLAR

  • Orta Kuşakta yarı nemli bölgelerde step ve çayırların tabanında görülür.
  • Organik madde bakımından zengin verimli topraklardır.
  • Toprak tarım için elverişli olsa da iklim özellikleri nedeniyle tarım yapılamaz.

KESTANE VE KAHVERENGİ STEP TOPRAKLARI

  • Orta Kuşağın yarı kurak iklim alanlarında bozkırların tabanında görülür.
  • Bitki örtüsü cılız olduğu için humusça fakir ve verimi düşük topraklardır.

ÇÖL TOPRAKLARI

  • Çöl ikliminin görüldüğü alanlarda yaygındır.
  • Yıkanma az olduğu için tuz ve kireç oranı yüksek, bitki örtüsü olmadığı için de humus yoktur. Bu nedenle verimsiz topraklardır.

2-AZONAL (TAŞINMIŞ TOPRAKLAR)

  • Akarsular, buzullar ve rüzgarların taşıdıkları malzemeleri biriktirmesiyle oluşur.
  • Katmanları yoktur.

ALÜVYON

  • Akarsuların taşıyıp biriktirdiği topraktır.
  • Deltalarda, vadi tabanlarında yaygındır.

MOREN

  • Buzulların taşıyıp biriktirdiği topraktır.

LÖS

  • Rüzgarların taşıyıp biriktirdiği topraktır.

KOLÜVYAL

  • Eğimli yamaçlar boyunca ufalanan maddelerin dağların eteklerinde birikmesiyle oluşur.

LİTOSOLLER

  • Eğimli yamaçlarda aşınıp taşınan malzemelerden sonra geriye kalan iri unsurlardır.
NOT: Taşınmış topraklar çok değişik bölgelerden geldikleri için bileşimlerinde çeşitli mineraller vardır, bu nedenle çok verimlidir.

3-İNTRAZONAL

  • Ana kayanın özelliğini yansıtır; oluşumlarında topografya, drenaj ve ana kaya daha etkilidir.
  • A ve C horizonları gelişmiştir. B katmanı yoktur.

HALOMORFİK TOPRAKLAR

  • Drenajın iyi olmadığı kurak bölgelerde suda erimiş halde bulunan tuz ve karbona, suların buharlaşması ile toprakta birikir.
  • İçeriğine göre tuzlu ve alkali olarak iki gruba ayrılı.
  • Bu topraklarda tuz oranı yüksek olduğu için topraklar tarıma elverişsizdir.

HİDROMORFİK TOPRAKLAR

  • Bataklık veya taban suyu seviyesinin yüksek olduğu yerlerde oluşur.

KALSİMORFİK TOPRAKLAR

  • Kireçtaşı üzerinde oluşan topraklardır.
  • Vertisol ve Rendzina olarak ikiye ayrılır.
Rendzina: Yumuşak kireç taşları üzerinde oluşur.
Vertisol: Dönen topraklar da denir. Eski göl tabanlarında görülür. Killi ve kireçli depolar üzerinde görülür.



























Not: Kaynak olarak Pegem Akademi yayınlarından faydalanılmış, Çalışma düzeninde hazırlanmıştır.