İKLİM ELEMANLARI

SICAKLIK

  • Yeryüzünde sıcaklığın kaynağı güneştir.
  • Güneşten gelen enerjinin miktarı, atmosferin dış sınırında 1 cm²lik yüzeye 1 dakikada 2 kaloridir.
  • Buna “solar konstant (Güneş sabitesi)” denir.
  • Diğer iklim elemanlarının da şekillenmesinde temel faktör sıcaklıktır.
1-Güneş Işınlarının Yere Düşme Açısı
  • Yeryüzünde sıcaklığı etkileyen en önemli faktör güneş ışınlarının yere düşme açısıdır.
  • Güneş ışınlarının yere düşme açısı ile sıcaklık doğru orantılıdır.
  • Güneş ışınlarının yeryüzüne düşme açısını etkileyen faktörler şunlardır:

a) Yerin Şekli (Enlem Etkisi)

  • Ekvator ve çevresine güneş ışınları daha dik açılarla gelirken kutuplara doğru yere düşme açısı daralır.
  • Bu da sıcaklığın kutuplara doğru azalmasına neden olur.

b) Günlük Hareket (Günün Saati)

  • Dünya’nın eksen hareketine bağlı olarak güneş ışınlarının yere düşme açısı gün içinde değişir.
  • Güneşin doğduğu (sabah) ve battığı (akşam) vakitlerde ışınlar eğik açılarla gelir.
  • Işınlar öğle vaktinde ise daha dik açılarla gelir. Sıcaklıklar buna bağlı olarak değişir.
  • Bir yere güneş ışınlarının en dik düştüğü zaman saat 12.00 iken en sıcak saat 14.00 civarıdır. “(Isı Birikimi)”
  • Gün içinde en soğuk an ise güneş doğmadan az önceki andır. “(Isı Kaybı)”
  • Bir gün içinde ölçülen sıcaklıkların en yüksek ve en düşük değerleri farkına günlük sıcaklık farkı denir.

c) Yıllık Hareket – Eksen Eğikliği (Mevsimlerin Etkisi)

  • Dünya Güneş çevresindeki hareketini eksen eğik olarak yaptığı için güneş ışınlarının yeryüzündeki noktalara düşme açısı yıl içinde sürekli değişir.

d) Eğim – Bakı (Yer Şekilleri)

  • Eğim güneş ışınlarının yere düşme açısını etkiler.
  • Cisimlerin güneşe göre konumuna “bakı” denir.
  • Güneşe dönük yamaçlar bakı etkisiyle daha sıcak olur. Diğer yamaç (dulda) güneşi daha az süreyle gördüğü için daha soğuk olur.
  • Kuzey Yarım Küre’de dağların kuzey yamaçlarında bakı etkisi ile güney yamaçlarına göre aşağıdaki özellikler görülür:
    • Sıcaklık azdır.
    • Güneşlenme süresi azdır.
    • Kalıcı kar sınırı düşüktür ve karlar daha geç erir.
    • Orman, tarım ve yerleşme üst sınırı düşüktür.
    • Tarım ürünlerinin olgunlaşma süresi uzundur.
2- Atmosferdeki Nem Oranı
  • Su buharı güneşten gelen ışınları tutarak yeryüzünün aşırı ısınmasını, yerden yansıyan ışınları tutarak yeryüzünün aşırı soğumasını engeller.
3- Yükselti
  • Atmosfer yerden yansıyan ışınlarla ısındığı için troposferde yükseldikçe her 100m’de sıcaklık 0,5°C azalır.
    • Dağ yamaçları boyunca bitki örtüsünün değişmesi (geniş, karışık, iğne yapraklı),
    • Aynı anda alçak yerlerde yağmur, yüksek yerlerde kar yağması,
    • Yükseklerde tarım ürünlerinin olgunlaşmasının daha uzun sürmesi örnek olarak gösterilebilir.

Sıcaklık Terselmesi

  • Normal şartlarda yerden yükseldikçe sıcaklık 200 metrede yaklaşık 1°C azalır.
  • Fakat bazen yükseldikçe sıcaklık azalması gerekirken artabilir. Buna “sıcaklık terselmesi” denir.
Yeryüzünün karlarla kaplı olduğu uzun kış gecelerinde havanın ayaz olması sonucu yerden ısı kaybının fazla olmasına “termik terselme,” vadi ve çanak gibi çukur yerlerde gece soğuk havanın çökmesine “vadi ve çanak terselmesi,” sıcak havanın soğuk havanın üstüne yükselmesiyle “cephe terselmesi” olur.
4-Kara ve Denizlerin Dağılışı
  • Kara ve denizlerin ısınma özellikleri farklıdır.
  • Kara denizlere göre daha çabuk ısınır ve daha çabuk soğur.
  • Kara ve denizlerin farklı ısınma özelliğine bağlı olarak;
    • Aynı enlemlerde kara içlerinde kıyılara göre sıcaklıklar yazın yüksek, kışın ise düşüktür.
    • KYK’de yıllık sıcaklık farkı daha fazladır.
    • Denizden esen rüzgarlar yazın serinletici, kışın ılımanlaştırıcıdır.
    • Gündüz denizden esen rüzgarlar serin, gece ılıktır.
    • Sıcak ve Ilıman Kuşak KYK’de daha geniş yer kaplar.
    • Kıyılarda sıcaklık farkı az, iç kesimlerde daha fazladır.
5- Rüzgarlar
  • Rüzgarlar geldikleri enleme yani yöne göre sıcaklığı etkiler
    • KYK’de kuzeyden esen rüzgarlar sıcaklığı düşürürken güneyden esen rüzgarlar sıcaklığı yükseltir. (emlem etkisi)
    • Kışın denizden esen rüzgarlar sıcaklığı artırır. Yazın ise denizden esen rüzgarlar sıcaklığı düşürür. (kara ve denizlerin farklı ısınma özelliği)
Okyanus akıntıları geldikleri yerin özelliğine göre etkili olduğu kıyılarda sıcaklığı artırır ya da azaltır. Kutup tarafından gelen akıntılara “soğuk,” Ekvator tarafından gelen akıntılar ise “sıcaktır.”

İZOTERM HARİTALARI

  • Yeryüzünde sıcaklığın dağılışı, aynı sıcaklıktaki noktaların birleştirilmesiyle elde edilen izoterm (eşsıcaklık) haritalarıyla gösterir.
  • İzoterm haritaları iki çeşittir:
    • Gerçek İzoterm Haritaları: Gerçek sıcaklıkların gösterildiği haritalardır.
    • İndirgenmiş İzoterm Haritaları: Gerçek sıcaklıkların deniz seviyesindeki sıcaklıklara dönüştürülerek çizildiği haritalardır.
NOT: Gerçek izoterm haritalarında enlem, karasallık, denizellik, okyanus akıntıları ve yükselti etkisi gözlenirken indirgenmiş izoterm haritalarında yükseltinin etkisi dikkate alınmaz.

Dünya Yıllık İzoterm Haritası

  • Sıcaklık Ekvator’dan kutuplara doğru azalır. (enlem etkisi)
  • Dünya’nın en sıcak yerleri dönenceler civarındadır. (nem azlığı)
  • En düşük sıcaklıklar kutuplar çevresinde, karalar üzerindedir (enlem, karasallık).
  • Kuzey Yarım Küre, Güney Yarım Küre’ye göre daha sıcaktır. (karaların fazla yer kaplaması)
  • KYK’de karaların batı kıyıları doğu kıyılarından daha sıcaktır. (okyanus akıntıları).
  • Termik Ekvator’un büyük bölümü KYK’den geçer.
NOT: Termik Ekvator meridyenlerinden en sıcak noktalarını birleştiren eğridir. Karasallık, denizellik ve okyanus akıntılarının etkisiyle sapmalar gösterir. Termik Ekvatorun büyük bir kısmının KYK’den geçmesinin nedeni ise KYK’de karaların geniş yer tutmasıdır.

Dünya Ocak Ayı İzoterm Haritası

  • En sıcak yerler GYK’de, en soğuk yerler KYK’dedir. Bu durumun nedeni ocak ayında KYK’de kış, GYK’de yaz mevsiminin yaşanmasıdır.
  • En soğuk yerler Kanada’nın kuzeyi, Sibirya ve Grönland Adası’dır (enlem – karasallık).
  • Aynı enlemde KYK’de karalar, GYK’de ise denizler daha soğuktur. (kara ve denizlerin farklı ısınması özelliği).
  • En sıcak yerler Oğlak Dönencesi çevresindeki karaların iç kısımlarıdır.

Dünya Temmuz Ayı İzoterm Haritası

  • Dünya’da Temmuz ayında sıcaklık dağılışını gösterir.
  • Sıcaklık üzerinde en önemli faktör eksen eğikliğine bağlı olarak yarım kürelerde farklı mevsim yaşanmasıdır. (KYK’de yaz, GYK’de kış mevsimi)
  • En sıcak yerler KYK’de, en soğuk yerler GYK’dedir.
  • En sıcak yerler Yengeç Dönencesi’ndeki karaların iç kısımlarıdır.
  • GYK’de denizler fazla yer kapladığından izotermler daha düzgündür.
  • Aynı enlemde KYK’de karalar, GYK’de denizler daha sıcaktır.













































Not: Kaynak olarak Pegem Akademi yayınlarından faydalanılmış, Çalışma düzeninde hazırlanmıştır.