NEM VE YAĞIŞ

NEM

  • Atmosferdeki su buharına “nem” denir.
  • Havada her zaman nem vardır. Ancak nem miktarı, bulunulan yere ve zamana göre değişir.
  • Atmosferdeki su buharı miktarı genel olarak;
    • Ekvator’dan kutuplara gidildikçe,
    • Alçak yerlerden yükseklere çıkıldıkça,
    • Deniz kenarından karaların iç kısımlarına gidildikçe azalır.
  • Atmosferdeki su buharının tamamı troposfer katında bulunur.
  • Nem, hava olaylarını oluşturur. Isınma ve soğumayı yavaşlatması bakımından oldukça önemlidir.
1-Mutlak Nem (Salt Nemlilik)
  • 1m³ havanın içinde bulunan su buharının gram olarak ağırlığına “mutlak nem” denir.
  • Havanın nemi “higrometre” ile ölçülür.
  • Mutlak nem miktarı buharlaşmaya bağlı olarak değişir.
  • Yüksekten alçağa, Kutuplardan Ekvator’a, iç kesimlerden kıyılara, kıştan yaza, geceden gündüze doğru artar.

2-Maksimum Nem – Doyma Noktası

  • Belirli sıcaklık ve basınç altında havanın taşıyabileceği en fazla nem miktarıdır.
  • Hava belirli sıcaklıkta taşıyabileceği en fazla su buharını taşıyorsa bu havaya “doymuş hava” denir.
3-Bağıl Nem (Nispi Nem)
  • 1m³ havanın içindeki nemin (mutlak nemin) havanın taşıyabileceği en yüksek nem miktarına (maksimum neme) oranıdır.
  • Aşağıdaki gibi ve yüzde (%) olarak ifade edilir.
  • Bağıl Nem (%) = Mutlak Nem ÷ Maksimum Nem x 100
NOT: Hava sıcaklığı arttıkça doyma noktası (maksimum nem miktarı ) artacağından bağıl nem oranı azalır. Hava soğudukça doyma noktası (maksimum nem) azalacağından bağıl nem oranı artar.
  • Bağıl Nem = Mutlak Nem ÷ Maksimum Nem x 100
  • Mutlak Nem ↑ –              Bağıl Nem ↑
  • Maksimum Nem ↑ – Bağıl Nem ↓
  • Sıcaklık ↑ – Maksimum Nem ↑
  • Sıcaklık ↑ – Bağıl Nem ↓

Nem Açığı: Bağıl nem oranı ile doyma noktası arasındaki farktır.

  • Örneğin; havada bağıl nem %80 ise %100’e ulaşmak için nem açığı %20’dir.
  • İçinde çok düşük nem açığı bulunan havaya “kuru hava,” doyma noktasına yakın havaya nemli hava, bağıl nemi %100 olan havaya “doymuş hava” denir.

Yoğunlaşma: Havadaki gaz halinde bulunan su buharının tekrar katı veya sıvı hale geçmesidir.

  • Yoğunlaşmanın meydana gelmesi havanın nem bakımından doyma noktasını aşmasına bağlıdır.
  • Yoğunlaşmanın gerçekleşebilmesi için temel şart havanın soğumasıdır.

Yoğunlaşma Şekilleri

 Sis ve Bulut

  • Havanın yüksek yerlerde yoğunlaşmasıyla bulut, yeryüzüne yakın yerlerde veya yeryüzünde yoğunlaşmasıyla sis oluşur.
  • Sislerin ve bulutların içinde yeterli büyüklüğe erişememiş su damlaları vardır.
  • Sis: Sislerde görüş mesafesi azalmış 1 km’den aza düşmüştür.
    • Görüş mesafesi 500-1000 metre arası olursa hafif sis
    • 200-500 metre arası olursa normal sis
    • 200 metreden az olursa yoğun sis denir.
  • Sis oluşumu aşağıdaki şekillerde gerçekleşir.
    • Yeryüzü gece boyunca aşırı soğur.
    • Yere temas eden havanın soğuması ile oluşan sislere radyasyon sisleri denir.
    • YB alanlarında, geniş platolarda ve iç bölgelerde görülür.
  • Sıcak ve soğuk okyanus akıntılarının karşılaşma alanlarında sis yoğundur. Okyanuslarda deniz ulaşımını aksatır.

Bulut Şekilleri

  • Dikey hava hareketinin olduğu yerlerde adyabatik soğuma ile havanın içindeki nem yoğunlaşarak bulutları oluşturur.
    • Alçak bulutlar
    • Orta bulutlar
    • Yüksek bulutlar
  • Bulutluluk “nefometre” ile ölçülür.
  • Bulutluluk dağılışı “İsoneph” (eş bulutluluk) eğrileri ile gösterilir.
  • Gökyüzündeki bulutların kapladığı alanın gökyüzüne oranına bulutluluk denir.
  • Gökyüzünün tamamı 10 kabul edilir. 0-2 orana açık gün, 2-8 orana bulutlu gün, 8-10 orana kapalı gün denir.
Şekillerine göre
  • Sirrüs: Çok yüksekte bulunur. Tüy şeklindedir.
  • Stratüs: Tabaka bulutlardır. Gökyüzü görünmeyecek şekilde gökyüzünün büyük kısmını kapatır.
  • Kümülüs: Küme bulutlarıdır. Taban düz ve karnabahar görünümlüdür.
  • Yüksekliklerine göre
  • Yüksek Bulutlar: Çok yüksektedir. Buz kristallerinden oluşur. Sirrus bulutları örnektir. Tabanı yerden en az 6 km yüksektir.
  • Orta Bulutlar: Yerden 2-6 km yükseklik aralığında bulunur. Alto kümülüs ve alto stratüs bulutları örnektir. Alto orta demektir.
  • Alçak Bulutlar: 2 km’den daha alçakta bulunan bulutlardır. Genelde su damlalarından oluşur. Kışın buz kristalleri içerir. Stratüs, stratokümülüs ve nimbostratüs alçak bulutlardır.

YAĞIŞ

  • Havadaki su buharının yoğunlaşarak katı veya sıvı tanecikler halinde yere düşmesine yağış denir.
  • Yağış miktarı “plüvyometre” ile ölçülür.
  • Ölçüm 1 günde düşen yağışın bıraktığı su miktarına göre yapılır.
  • Ölçüm 1 m²ye düşen yağışın kg olarak ağırlığı diye ifade edilir.
Oluşumlarına Göre Yağışın Çeşitleri
  1. Konveksiyonel (Yükselim) Yağışlar
    • Isınmaya bağlı olarak yükselen hava kütleleri belirli bir seviyede soğur ve yoğunlaşarak konveksiyonel yağışları oluşturur.
    • Dünya’da yıl boyu Ekvator çevresinde, yaz aylarında karasal alanlarda, ülkemizde ise ilkbahar aylarında İç Anadolu’da (kırkikindi), yaz aylarında Doğu Anadolu’da görülen yağışlardır.
  2. Orografik (Yamaç) Yağışlar
    • Nemli hava kütlelerinin bir yamaç boyunca yükselerek soğumasıyla oluşan yağışlardır.
    • Genelde dağların denize bakan yamaçlarında etkilidir.
    • Bu tür yağışlar muson Asyası’nda, batı rüzgarlarının etkisinde kalan Kuzeybatı Avrupa ve ABD’nin batı kıyılarında etkilidir.
    • Ülkemizde ise Karadeniz ve Akdeniz bölgelerinde dağların denize bakan yamaçlarında görülür.
  3. Frontal (Cephesel) Yağışlar
    • Farklı özellikteki hava kütlelerinin karşılaşma alanına cephe denir.
    • Karşılaşma alanlarında, sıcak havanın üzerinde yükselerek soğumasıyla oluşan yağışlara cephe yağışları denir.
    • Orta Kuşak’ta ve 60° enlemlerinde cephe yağışları görülür.
    • Yeryüzünde görülen yağışların büyük kısmı cephesel yağışlardır.
    • Cephe yağışları Türkiye’de en çok Akdeniz Bölgesi’nde kışın görülmektedir.
Yağış Biçimleri

Oluşturdukları yere göre:

  1. Yerde Yoğunlaşma Biçimleri:
    • Yeryüzünün aşırı soğumasıyla zeminde yoğunlaşarak oluşan yağışlardır. (çiy, kırağı ve kırç)
  2. Atmosferde (Yüksekte) Yoğunlaşma Biçimleri:
    • Su buharının yükselerek yoğunlaşmasıyla oluşan yağışlardır. (yağmur, kar ve dolu).
Oluşturdukları sıcaklığa göre:
  • 0°C’nin üstünde sıvı biçiminde olanlar: Çiy, yağmur.
  • 0°C’nin altında katı biçiminde olanlar: Kar, kırağı, kırç.

Yağış Rejimi

  • Yağış rejimi; yağışın yıl içinde aylara ve mevsimlere göre dağılışıdır.
  • Bir bölgede yıl içinde her mevsim yeterli yağış görülüyorsa yağış rejimi “düzenli” (Ekvator, ılıman okyanus…), yıl içinde kurak mevsimler yaşanıyorsa yağış rejimi “düzensizdir” (Akdeniz, muson, step…).
  • Yağış rejimi; bitki örtüsü, tarım ürünleri, akarsu rejimleri ve toprak türleri gibi birçok olay üzerinde etkilidir.

Yeryüzünde en fazla yağış alan yerler;

  • Ekvator çevresi (yükselici hava nedeniyle
  • Muson Asyası (okyanustan gelen rüzgarlar nedeniyle)
  • Orta Kuşak karalarının batı kıyıları (batı rüzgarları nedeniyle)

Yeryüzünde en az yağış alan yerler;

  • Dinamik Yüksek Basınç alanları (30° enlemlerindeki alçalıcı hava nedeniyle)
  • Termik Yüksek Basınç alanları (Kutuplarda buharlaşmanın azlığı nedeniyle)
  • Denize uzaklık nedeniyle karaların iç kesimleri (nem azlığı nedeniyle)

Buharlaşma

  • Suların ısı alarak gaz haline geçmesine buharlaşma denir.
  • Buharlaşma “evaporimetre” ile ölçülür.
  • Buharlaşma sıcaklık, su yüzeyi ve su miktarı ile ilgilidir.

Kuraklık

  • Bir bölgede gerekli olan suyun uzun bir süre bulunmayışı kuraklık olarak isimlendirilir.
  • Kuraklıkta suyun eksikliği vardır.
  • Kuraklıkta yağış yetersizliği, yağış rejimi ve sıcaklık (buharlaşma) etkilidir.
  • Kuraklık tarıma, sanayiye, barajlara ve yeraltı sularına zarar veren önemli bir afettir.






























Not: Kaynak olarak Pegem Akademi yayınlarından faydalanılmış, Çalışma düzeninde hazırlanmıştır.