• Yeryüzünün tamamının ya da bir bölümünün düzleme aktarma teknikleri ve haritadan yararlanma harita biliminin konusudur.
  • En eski harita Babillilere aittir. Ancak Eski Çağ’da en gelişmiş haritaları Yunanlılar yapmıştır.
  • Batlamyus’a, Heredot, Strabon’a ait haritalar vardır.
  • Coğrafi keşiflerle birlikte haritacılık da gelişti. Türklerde harita alanında çalışanlardan biri Kaşgarlı Mahmut’tur.
  • En önemli Harita Çalışması Piri Reis’e aittir. Ceylan derisi üzerine çizdiği harita dünya çapında tanınmıştır.

HARİTA

  • Yeryüzünün tamamı ya da bir bölümündeki çeşitli şekil, özellik, olay ve olguların yayılış alanlarının ya da görüntülerinin kuş bakışı görünüşe göre belli oranda, küçültülerek bir düzlem üzerine aktarılmış şekline “harita” denir.

Bir çizimin harita özelliği taşıyabilmesi için;

  • Bir ölçeği olmalıdır.
  • Kuş bakışı görünüme göre çizilmiş olmalıdır.
  • Bir düzlem üzerine aktarılmalıdır.

***Herhangi bir yerin kuş bakışı görünümün ölçek kullanılmadan kabataslak çizilmesine “Kroki” denir.

Bir Haritada Bulunması Gereken Özellikler (Harita Elemanları)

  1. Başlık
  2. Ölçek
  3. Yön
  4. Lejant
  5. Coğrafi koordinatlar
  • Dünyanın küresel şeklinden dolayı haritalar çizilirken kara ve denizlerin şekilleri, biçim ve boyutları düzlem üzerine tam olarak yansıtılamaz, birtakım bozulmalar olur.

Silindirik Projeksiyon

  • Bu projeksiyonda yerkürenin çevresine silindir oluşturacak biçimde kağıt sarılır ve harita alanı silindir üzerine yansıtılır.
  • Bu yöntemde şekil korunurken alan bozulur.
  • En az bozulma Ekvator ve çevresindedir. Kutuplara doğru bozulmalar artar.
  • Üç tip silindir projeksiyon bulunur.
  • Normal silindir projeksiyon dikdörtgen şeklinde ağ oluşturur.
  • Alan korur silindir Projeli Lambest ve Paters projeksiyonlardır.
  • Açı korur silindir projeksiyonudur. Kutuplar hariç tüm küre gösterilir.

Başlıca Silindirik Projeksiyon Türleri

Konik Projeksiyon

  • Bu projeksiyonda yerkürenin çevresine koni biçiminde kağıt sarılır ve harita alanı koni üzerine yansıtılır.
  • Bu yöntemde şekiller bozulur; fakat alanlar korunur. (Alanla koruyan projeksiyon)
  • En az bozulma orta enlemler ve çevresindeki alanlarda olur.
  • Ekvator’a doğru gidildikçe bozulma artar.

Başlıca Konik Projeksiyon Türleri

  • Lambert Konformal, Basit Konik, Albers Alan Koruyan Konik, Amerikan Polikonik, Bonne, Werner ve Bottornley Projeksiyonları.

Düzlem Projeksiyon (Uzunluk Koruyan)

  • Projeksiyon yüzeyi bir düzlem halindedir.
  • Düzlem küreye herhangi bir noktadan değdirilir ve harita alanı düzleme yansıtılır.
  • Haritanın merkezine bozulma azdır.
  • Bu yöntemle hazırlanan haritalarda, haritanın merkezinde bozulma oranı azdır.

Başlıca Düzlem (Azimutal) Projeksiyonlar

Haritada Ölçek Kavramı

  • Ölçek haritalardaki küçültme oranıdır.
  • Ölçek, haritalardaki uzunluk ve alanların, gerçek uzunluk ve alanlara oranıdır.

ÖLÇEK

Kesir Ölçek

  • Bu ölçekte küçültme oranı kesirle ifade edilir.
  • Pay daima “1” dir.
  • Pay ve paydanın birimleri kesinlikle aynıdır ve santimetre (cm) ile ifade edilir.
  • Bu ölçekte pay harita uzunluğunu (H.U), payda gerçek uzunluğu (G.U), çizimin ne kadar küçültüldüğünü ifade eder.
  • Ölçek = H.U ÷ G.U = 1cm(H.U) ÷ 500.000cm(G.U)

Çizgi Ölçek

  • Bu ölçekte küçültme oranı, bir çizgi üzerinde işaretlenerek gösterilir.
  • Çizgi ölçekte haritadaki uzunlukların gerçekteki
  • Sıfırın solunda kalan çentik daha ayrıntılı ölçümler yapmak için kullanılır. Karşılıkları gösterilir.
NOT: Bir harita fotokopi ile büyütülür veya küçültülürse çizgi ölçekte aynı oranda büyüyüp küçüldüğü için bozulmaya uğraşmaz.

A. Kesir Ölçeğin Çizgi Ölçeğe Çevrilmesi

  • İşlem yapılırken önce kesir ölçekteki 1 cm’nin istenilen birime göre, (m, dam, hm, km) eşitliği belirlenir.






B. Çizgi Ölçeğin Kesir Ölçeğe Çevrilmesi

  • Bu tür sorularda önce 1 cm’nin verilen birimde (m, dam, hm, km) eşitliği bulunur.

Büyük Ölçekli Haritaların Özellikleri

  • Küçültme oranı az (6.000.000 kez)
  • Ayrıntı gösterme gücü fazla.
  • Ölçeğin paydasındaki sayı küçük.
  • Gösterilen alan dar.
  • Hata oranı, bozulma az.
  • İzohipsler arası yükselti farkı az.
  • İzohips sayısı fazla.

Küçük Ölçekli Haritaların Özellikleri

  • Küçültme oranı fazla (45.000.000 kez).
  • Ayrıntı gösterme gücü az.
  • Ölçeğin paydasındaki sayı büyük.
  • Gösterilen alan geniş.
  • Hata oranı, bozulma fazla.
  • İzohipsler arası yükselti farkı fazla
  • İzohips sayısı az.

Haritaların Ölçeklerinden Yararlanma

  • Haritaların ölçeklerinden faydalanarak uzunluk ve alan ile ilgili hesaplamalar aşağıdaki gibi yapılır.

1-Ölçekten Faydalanarak Uzunluk Hesaplamaları

  • Gerçek Uzunluk  > G.U, Harita Uzunluğu > H.U, Ölçeğin Paydası > Ö.P

a) Gerçek Uzunluğun Hesaplanması

  • Formülü:  G.U = H.U x Ö.P

ÖRNEK: 1/700.000 ölçekli bir haritada 5 cm olarak gösterilen bir demir yolu gerçekte kaç km’dir?

CEVAP:
700.000 cm = 7 km
G.U = 5×7 = 35 km

b) Haritadaki Uzunluğun Hesaplanması

  • Formülü: H.U = G.U ÷ Ö.P

ÖRNEK: Gerçek uzunluğu 150 km olan bir akarsu, 1/200.000 ölçekli bir haritada kaç cm olarak ölçülür?

CEVAP:
200.000 CM = 2 km
H.U = 150 ÷ 2 = 75 cm

c) Haritanın Ölçeğinin Hesaplanması

  • 1. Formülde ölçeğin kendisi, 2. Formülde ölçeğin paydası bulunur.
  • 1. Formül: Ölçek = H.U ÷ G.U
  • 2. Formül: Ö.P = G.U ÷ H.U

ÖRNEK: İki şehir arası gerçek uzaklık 400 km’dir. Bu uzaklığın 5 cm olarak gösterildiği haritanın ölçeği nedir?

CEVAP:
H.Ö = 5 ÷ 400 (her iki tarafı da 5’e bölüp sadeleştiririz.) = 1 ÷ 80 = 1/8.000.000 ölçeklidir.

2-Ölçekten Faydalanarak Alan Hesaplamaları

  • Alan hesaplarında formül veya oran – orantı kullanılır.
  • Uzunluk hesaplarından farklı daima ölçeğin paydasının karesinin alınmasıdır.

a) Gerçek Alanın Hesaplanması

  • Formülü: G.A = H.A x (Ö.P)²

ÖRNEK: 1/1.500.000 ölçekli haritada 8 cm² ile gösterilen bir gölün gerçek alanı kaç km²’dir?

CEVAP:
1.500.000cm = 15 km
G.A = 8 x 15² = 8 x 125 = 1000 km²

b) Harita Alanın Hesaplanması

  • Formülü: H.A = G.A ÷ (Ö.P)²

ÖRNEK: Gerçekte 48 km² olan bir plato, 1/400.000 ölçekli bir haritada kaç cm² alan kaplar?

CEVAP:
400.000 cm = 4 km
H.A = 48 ÷ 4² = 48 ÷ 16 = 3 cm²

c) Harita Ölçeğinin Hesaplanması

  • Formülü: Ö.P = √G.A÷H.A veya Ölçek = √H.A÷G.A

ÖRNEK: Gerçekte 900 km² alan kaplayan bir ülkenin gösterildiği haritanın ölçeği nedir?

CEVAP: √(Ö.P)² = 900 ÷ 100 = √9 = 3 km = 300.000 = 1/300.000 ölçeklidir.

Eğim

  • Eğim, yüzde (%) isteniyorsa 100 ile, binde (‰) isteniyorsa 1000 ile çarpılır.
  • Eğim hesaplarında yatay mesafe, yani uzaklık her zaman metre (m) cinsinden alınır.
  • Formülü: Eğim(L)=Yükselti Farkı(H) ÷ Yatay Uzaklık(M) x 100 veya 1000

ÖRNEK: Deniz seviyesindeki bir şehirden hareket eden bir kişi 2200 m yüksekliğe ulaştığında 10 km yol aldığını görüyor. Buna göre, eğim yüzde (%) kaçtır?

CEVAP:
L= 10 km = 10.000 m (metre cinsinden alıyorduk)
E= 2200 ÷ 10.000 x100 ( 2 şer sıfır sil) = %22



























Not: Kaynak olarak Pegem Akademi yayınlarından faydalanılmış, Çalışma düzeninde hazırlanmıştır.