YER KABUĞUNUN MALZEMELERİ (TAŞLAR)

  • Yerkabuğu çeşitli taşlardan oluşmuştur. Çeşitli minerallerin ve organik maddelerin bir araya gelmesiyle oluşan kütlelere taş denir.

Kayaçları Oluşturan Mineraller;

  • Belli bir kimyasal bileşimi ve atomik düzeni olan genellikle katı halde bulunan homojen cisimlerdir.
  • Altın, gümüş, elmas ve kömür gibi mineraller tek elementten oluşur.
  • Genellikle birden fazla elementlere sahiptir mineraller.
  • Mineraller birbirinden yedi özellikleriyle ayrılırlar. Kristal şekli, sertlik, parıltı, özgül ağırlık, kırılma yüzeyi, strüktür.

Kristal Şekli

  • Minerallerin çoğu kristal yapıya sahip farklı tarz ve şekildedir.
  • Minerallerin karakteristik ve tanıtıcı kristal şekli vardır.
  • Kristal yapıya göre Tetragonal-Heksagonal-Kübik-Monoklinik-Ortorombik-Trigonal-Triklinik olarak sınıflandırılır.
  • Kristalsiz minerallere amorf adı verilir.

Sertlik

  • Mineraller farklı sertliktedir. Bu sertlik “sclerometre” ile saptanır.
  • Mohs ölçeği ile sertliklerine göre sınıflandırılır.
  • En yumuşak 1, en sert mineral 10’dur.
  • En yumuşak Talk, En sert Elmas’tır.

Parıltı

  • Mineraller, camsı, madeni, reçineli, yağlı, inci gibi parlaklık durumlarına göre sınıflandırılır.

Özgül Ağırlık

  • Özgül ağırlıklar 1,5 ile 20 arasında değişen mineraller, bu ağırlıklarına göre sınıflandırılır.

Kırılma Yüzeyi

  • Klivay minerallerin kırılma yüzeyidir. Düzgün yüzeyler boyunca kırılan mineraller “klivay” adı verilir.

Renk

  • Bazı mineraller doğada farklı renklerde olabilir. (Kuvars gibi) Bazıları ise daima kendi rengindedir.

Çizgi Rengi

  • Bazı minerallerin çizgi renkleri kendi renklerinden farklı olur. Örneğin parlak siyah olan hematit mineralinin çizgisi kırmızıdır.

KAYAÇLAR

Minerallerden biri veya birkaçının bir araya gelmesiyle oluşan kütlelere “kayaç” adı verilir.

Oluşlarına göre kayaçlar üçe ayrılır:

1-Magmatik (Katılaşım-Püskürük) Kayaçlar

Yerin derinliklerinde eriyik halde bulunan magmanın magma enjeksiyonu adı verilen bir olaya farklı derinliklere sokularak soğuması sonucu oluşan kayaçlardır.

a)-İntrüzif (İç püskürük) Kayaçlar:

  • Magmanın yer kabuğu içerisinde herhangi bir derinlikte soğuması sonucu oluşurlar.
  • Soğuma yüzeye yakın ise subvolkonik kayalar, derinde ise derinlik kayaları oluşur.
  • İntrüzif kayaçların en iyi örnekleri Granit, Siyenit, Diyorit ve Gabro’dur.

b)-Ekstrüzif (Dış püskürük) Kayalar:

  • Magmanın yeryüzüne ulaştıktan sonra soğuyup katılaşması ile oluşan kayaçlardır.
  • Soğuma hızlı olduğu için küçük kristalli, amorf ve camsı yapılıdırlar.
  • Salınan yüzey volkanizmaları sonucu lav örtüleri oluşur.
  • Patlamalı volkanizmalar sonucu volkan bombası, volkan kumu, volkan tüfü ya da külü oluşur. Bunlara “Piroklastik malzeme” de denir.
  • Piroklastiklerin cam çimentosu ile birleşmesi sonucu aglomera yada volkan breşi denilen kayaçlar oluşur.
  • Magmetik kayaçlar, kimyasal yapılarına göre, fiziksel yapılarına göre ve bulundukları yere göre sınıflandırılırlar.

Kimyasal yapılarına (dokularına) göre

  • Asidik: Mantonun üst kısmındaki magmanın çıkmasıyla oluşur. Yüksek oranda SİO² içerir. Örnek: Granit.
  • Nötr: İçerisinde bulunan SİO² oranı % 50 civarındadır. Örnek: Andezit, Bazalt, Gabro.
  • Bazik: SİO² oranı düşük olan genellikle yeşil renkli kayaçlardır. Örnek: Peridotit.

Fiziksel yapılarına göre

  • Faneritikler: Kayaç içindeki minerallerin gözle görebildiği kayaçlardır. Örnek: Granit.
  • Afaneritikler: Mineral yapıları gözle görülmeyen kayaçlardır. Örnek: Obsidyen.

Bulundukları yere göre

  • İntrüzif (İç püskürük): Magmanın yerin derinliklerinde soğumasıyla oluşan kayaçlardır.
  • Ekstrüzif (Dış püskürük): Magmanın yeryüzünde soğuması ili oluşan kayaçlardır.

2- Tortul Kayaçlar (Sediment)

  • Tortul kayaçlar, taşınma, biriktirme (akümülasyon) ve taşlaşma (diajenez) aşamalarından geçerek kayaç haline gelir.
  • Tortul kayaçların oluştuğu ortamlara “fasiyes” denir.
  • Tortul taşlarda çökelme sürekli olursa uyumlu bir tabakalanma olur. Buna “konkordant” tabakalanma denir.
  • Çökelme kesintiye uğrarsa tabakalarda uyum bozulur. Buna uyumsuz tabakalanma yani “diskordant” tabakalanma denir.

Fiziksel (Detritik / Kırıntılı) Tortullar

  • Aşındırma sonucu kayaçlardan koparılan unsurların birikmesi ile oluşur. Kırıntılı tortul kayaçlar da denir. Bunlar Çimentolu ve Çimentosuz olarak ikiye ayrılır:
    Çimentosuzlar: Blok, Çakıl, Kum, Kil, Silt, Lös.
    Çimentolular: Konglomera, Kumtaşı, Kiltaşı, Silttaşı, Grovak, Şist, Marn

Organik Tortullar

  • İskelet ve kabuk gibi organizma kalıntılarının birikmesi veya değişikliğe uğraması ile oluşur.
  • Tebeşir, mercan resifleri ve yanıcı olan turba, linyit, taşkömürü antrasit, petrol, asfaltit örnektir.

Kimyasal Tortullar

  • Erime, oksidosyan, hidrotasyon, hidroliz gibi kimyasal olaylarla meydana gelmiş taşlardır.
  • Çakmak taşı, Kalker, Jips, Kaya tuzu, Anhidrit, Dolomit, Traverten, Sarkıt, Dikit.

3-Metamorfik (Başkalaşım) Kayaçlar

  • Tortul ve püskürük kayaçların sıcaklık ve basınç altında kalarak değişime uğraması ile oluşur.
  • Başkalaşım kayaçları eski hallerine oranla parlaklık ve sertlik kazanır.
  • Üç farklı biçimde gerçekleşir. Bunlar Dinamo, Kontakt ve Bölgesel/genel Metamorfizmalardır.

Dinamo Metamorfizma

  • Fay düzlemleri gibi birbirine nazaran yer değiştiren blokların temas alanında meydana gelen sürtünmeden kaynaklanan değişikliklerdir.
  • Kırılma, ezilme ve ufalanma biçimindeki değişikliklere “milonit” denilen kayaçlar meydana gelir.

Kontakt Metamorfizma

  • Yerkabuğunun içine sokulan magmanın kendi sıcaklığı ile çevresindeki kayaçlarda yaptığı değişikliklerdir.
  • Batolit ve Lakolit gibi intrüzif kütlelerin çevrelerinde görülür.

Genel (Bölgesel) Metamorfizma

  • Yerin derinliklerinde meydana gelir. Yüksek sıcaklık ve basınç altında kalan taşlarda değişim aşağıdan yukarı doğru olur.
  • Bu dereceler aşağıdan yukarı doğru katazon, mesozon ve epizondur.
  • Kalker > Mermer, Kiltaşı > Fillat, Granit > Gnays, Kumtaşı > Kuvarsit

Bazı yer şekillerinin oluşması için bazı taşlar gerekir. Bunlardan bazıları aşağıdaki gibidir:

Tor Topoğrafyası

  • Granit: Kendine özgü yüzey şekilleri oluşturan iç püskürük taşır. Granit çataklı yapıya sahiptir. Çataklı olduğu için hızlı ayrışır.
  • Kütle halindeki granitler fiziksel ve kimyasal ayrışmaya uğrayarak değişik boyut ve şekillerde bloklara dönüşür.
  • Ayrışma sonucu irili-ufaklı ve köşeli yuvarlak bloklardan oluşan topografya şekline “tor topografyası” denir.
NOT: Tor topografyasının oluşmasında kayaç özellikleri ve iklim şartları etkilidir.

Karst Topoğrafyası

  • Suda kolay çözünebilen kalker, jips, dolomit gibi taşlar üzerinde yer üstü ve yeraltı sularının etkisiyle oluşan şekillerdir.
  • İleride geniş biçimde açıklanacağı gibi lapya, dolin, polye, obruk, sarkıt, dikit ve traverten vb. şekillerdir.

Peri Bacaları

  • Volkan tüflerinin arasında bazalt gibi daha dayanıklı kısımların hem kendilerinin hem de alt kısımlarının sular tarafından aşındırılmadan kalmasıyla oluşur.





























Not: Kaynak olarak Pegem Akademi yayınlarından faydalanılmış, Çalışma düzeninde hazırlanmıştır.