Yer kabuğu üzerinde meydana gelen şekilleri inceleyen, bunların oluşum ve gelişim evrelerini açıklayan bilim jeomorfolojidir.
Jeo yer, morfo şekil demektir. Yani yer şekli bilimidir.
Yer yuvarlağının iç yapısı hakkında bilgiler depremler, volkanik olaylar, magmatik kayaçlar, maden ocakları ve sondajlardan elde edilir.

DÜNYA’NIN İÇ YAPISI

  • Yeryüzü yüzeyden yerin merkezine doğru fiziksel ve kimyasal özellikleri farklı, üç katmandan oluşur.
  • Yerin merkezine doğru bu katmanların sıcaklık ve yoğunlukları artar.

1- Yer Kabuğu (Litosfer)

  • Üzerinde yaşadığımız, ortalama kalınlığı 35-40 km olan katmandır. Yalnız bu kalınlık, Dünya’nın her yerinde aynı değildir. Okyanus tabanlarında incelirken (10-15 km) karaların altında daha kalındır. (50-70 km)
  • Depremlerin merkezleri genelde buradadır.
  • Yer kabuğuyla birlikte mantonun üst kısmı litosferi (taş küreyi) oluşturur.
NOT: Sial katmanı karalarda kalın, okyanus tabanlarında incedir. Sima katmanı ise karalarda ince, okyanus tabanlarında daha kalındır.

Yer kabuğu sial ve sima olarak ikiye ayrılır;

  • Sial: Bu katın bileşiminde silisyum ve alüminyumlu maddeler olduğundan buraya sial denilmektedir. Yoğunluğu 2,7 gr/cm³tür.
  • Sima: Bu katın bileşiminde ise silisyum ve magnezyum vardır. Yoğunluğu 3 gr/cm³ civarındadır. Burada biraz daha ağır taşlar bulunur. Süreklilik vardır.

2- Manto ( Magma )

  • Yer kabuğun altında başlayıp 2900 km’ye kadar inen kattır.
  • Yoğunluğu 5 gr/cm³ civarındadır. Sıcaklığı ise 1500-2000 C° olduğundan akışkan, sıvı haldedir.
  • Dağ oluşumu, kıta oluşumu, deprem ve volkanizma gibi faaliyetlerin enerji kaynağı manto katmanındaki lavların hareketine bağlı olarak oluşan konveksiyonel akımdır.
  • Manto ya da Pirosfer tabakası yerkürenin toplam hacmin %80’ini oluşturur.

3- Çekirdek

  • Mantonun altından başlayarak Dünya’nın merkezine kadar uzanır.
  • Dış Çekirdek ve iç çekirdek olmak üzere ikiye ayrılır.
  • Dış çekirdekte yoğunluk 10 gr/cm³ dolayındadır ve sıvı halde bulunur.
  • İç çekirdekte yoğunluk 13 gr/cm³tür. Burası yüksek sıcaklığın ve basıncın etkisiyle çok sert, çelik gibi bir yapıya sahiptir.

Levha Hareketleri

  • Yerin iç ısısının etkisiyle bu levhalar hareket halindedir.
  • Levha hareketleri birbirinden uzaklaşma, birbirine yaklaşma ve yanal (sıyırma) olmak üzere üç türlüdür.
  • Levha hareketleri deprem, volkanizma, dağ oluşumu, sıcak su kaynakları ve kırılma gibi birçok olaya neden our.
  • Levhaların çarpışması üç farklı biçimde gerçekleşir. Bunlar; okyanusal-okyanusal, okyanusal-kıtasal ve kıtasal-kıtasal levhaların çarpışmasıdır.

a) İki Okyanusal levhanın çarpışması

  • Bu durumda derin okyanus çukurları ve volkanik ada yayları (girland) oluşur.
  • Ada yaylarının oluşması kendileri ile kıta arasında kenar denizlerinin oluşmasını sağlar.
  • Bering denizi, Okhotsk denizi, Japon denizi, Filipin Çukuru ve Sarıdeniz örnek olarak verilebilir.

b) Okyanusal levha ile kıtasal levha çarpışması

  • Bu durumda kıta kenarlarında kıvrımlı dağ sıraları oluşur.
  • Örneğin, Kayalık ve And Dağları, Kuzey Amerika, Güney Amerika’ya kadar uzanır.

c) İki kıtasal levhanın çarpışması

  • Kıta içlerinde dağ sıraları oluşur, depremsellik artar.
  • Örneğin, Kuzeydoğu Avrasya ile güneyindeki Gondwana’nın çarpışması ile aralarında bulunan Tethys jeosenklinalindeki tortulların sıkışıp yükselmesi sonucunda Alp-Himalaya kıvrım sistemi oluşmuştur.

Levha Sınırı Türleri

a) Uzaklaşan (Diverjant / Iraksayan) Levha Sınırları

  • Levhaların birbirinden uzaklaştığı yerlerde görülür.
  • Bu alanlarda okyanus sırtları üzerindeki yarık ve riftler oluşur.

b) Yaklaşan (Konverjant / Yakın-sayan) Levha Sınırları

  • Levhaların yaklaşıp çarpıştığı ve tahrip olduğu yerlerde görülür.

c) Transform Faylı Levha Sınırları

  • Levhaların birbirine göre yatay yer değiştirdiği yerlerde görülen sınırlardır.
NOT: Yer kabuğunun hareketleri ile ilgili birçok teori vardır. Bunlardan biri de kıtaların kayma teorisidir. Bu teori alman bilim adamı “Alfred Wegener” tarafından ortaya konmuştur.  

JEOLOJİK ZAMANLAR

  • Jeolojik zamanların süreleri tabakaların yaşlarının saptanmasıyla bulunur. Buna “nispi yaş” veya “relatif yaş” denir.
  • İnsanın yeryüzüne ayak basmadan önceki jeolojik devirlerde doğal ortamda meydana gelen faaliyetleri “paleocoğrafya” inceler.
  • Paleocoğrafya jeolojik devirler boyunca yer kabuğunda meydana gelen değişmeleri, kara ve denizlerin dağılımı ve şekillenmesini, iklim koşullarını (paleoklimatoloji), bitki ve hayvan topluluklarını inceler.
  • Araştırma yaparken fosil bilimi (paleontoloji) olmak üzere taş bilimi (petroloji) ve birçok bilimden faydalanır.

KAMBRİYEN ÖNCESİ (PREKAMBRİYEN)

  • Kıtaların çekirdek kısmını oluşturan en eski kıvrımlar teşekkül etmiştir.
  • Bunlara “kıta kalkanı” denir.
  • Metalik maden ve kömür bakımından zengin yerlerdir.
  • Deprem riski azdır.
  • Kalkan dediğimiz alanların başlıcaları; -Kanada –Brezilya-Amazon –Hudson Körfezi –Antartika –Avrasya-Avusturalya –Afrika’nın orta kesimi –İsveç-Finlandiya Baltık.

I. ZAMAN PALEOZİK

  • 294 Milyon yıl ile en uzun zaman süren devirdir.
  • 456 milyon yıl önce oluşmuştur.
  • Jeolojik Devirleri; Permiyen, Karbonifer, Devoniyen, Silüriyen, Ordovisyen, Kambriyen
  • Kıtalar henüz birbirinden ayrılmamış durumdadır.
  • Yeryüzünde tek bir kıta Pangea vardır. Büyük bir okyanus, dev kıtayı çevrelemiştir.
  • Hersinyen ve kaledoniyen sıra dağları oluşmuştur.
  • Şiddetli kıvrımlar meydana gelmiştir.
  • Dev bitki türlerinden ormanlar gelişmiştir.
  • İklim nemli ve sıcaktır.
  • Taş kömürü yatakları oluşmuştur.

II. ZAMAN MEZOZOİK

  • 225 Milyon yıl önce oluşmuştur.
  • 186 Milyon yıl sürmüştür.
  • Jeolojik Devirleri; Kratese, Jura, Trias
  • Alp kıvrımlarına hazırlık dönemidir.
  • Büyük oranda tortulaşma (sedimantasyon) ve birikmeler oluşmuştur.
  • Yer kabuğu kırıklarla parçalanarak ayrı kıtalara bölünmeye başlamıştır.
  • Kuzey Yarım Küre’nin kuzeyinde Laurasia kıtası, güneyinde ise Gondwana kıtası vardır.
  • Güney Amerika kıtası ile Afrika birbirinden ayrılmaya ve Güney Atlantik açılmaya başlamıştır.
  • Dinozorlar bu devirde ortaya çıkmıştır.
  • Bu zamanın sonlarında kara ve denizlerin dağılışı bugünkü görünüme benzer bir hale gelmiştir.

III. ZAMAN NEOZOİK / TERSİYER

  • 85 Milyon yıl önce oluşmuştur.
  • 65 Milyon yıl sürmüştür.
  • Jeolojik Devirleri; Neojen (Pliyosen, Miyosen), Paleojen (Oligosen, Eosen, Paleosen)
  • Oligosen sonu ve Miyosen Dönemi’nde, Afrika kıtası Avrupa ile Asya’ya dayanmış ve bunun yarattığı basınç sonucu Alp Kıvrım Dağları oluşmuştur.
  • Hindistan Asya ile çarpışmış ve arada kalan katmanlar sıkışarak iki kıtanın birleşme çizgisi boyunca yükselmiştir.
  • Himalaya Dağları da böyle ortaya çıkmıştır. Ayrıca Kayalık ve And Dağları oluşmuştur.
  • Petrol, bor, linyit ve tuz madenleri oluşmuştur.
  • Atlas ve Hint okyanusları belirmiştir.
  • Tetis denizi küçülerek Akdeniz, Ege, Marmara ve Karadeniz oluşmuştur.
  •  Bugünkü bitki ve hayvan türlerinin ana hatları ortaya çıkmıştır. (fil, at, domuz gibi)

IV. ZAMAN KUATERNER

  • Jeolojik Devirleri; Holosen (En Yeni Devre), Pleistosen (Buzul Çağı)
  • 11 bin yıl öncesinden günümüze kadar sürer.
  • Pleistosende buzullaşmaya bağlı deniz seviyesi alçalmıştır.
  • Dönemin sonunda Buzul Çağı sona erer, iklim yumuşar, denizler yükselir.
  • İstanbul ve Çanakkale Boğazı oluşmuştur.
  • Egeid karasının çökmesi ile Ege Denizi meydana gelmiştir.
  • İnsan yaratılmıştır.
  • İnsanlığın tüm kayıtlı tarihini ve uygarlığını içerir.





























Not: Kaynak olarak Pegem Akademi yayınlarından faydalanılmış, Çalışma düzeninde hazırlanmıştır.