AKARSULAR

  • Yağışlar, eriyen kar ve buz suları ve kaynaklardan çıkan suların birleşmesiyle oluşan, bir yatak içinde eğime bağlı olarak akan sulara “akarsu” denir.
  • Karalar üzerinde bir yatak (vadi) içinde akan ve önemli su kaynaklarından olan akarsular çeşitli özelliklere göre gruplara ayrılır.

a) Rejimlerine göre akarsular

  • Akarsuyun yıl boyunca gösterdiği akım değişimidir.
  • Akarsu seviyesi yıl içinde önemli değişiklik gösteriyorsa düzensiz, göstermiyorsa düzenli rejime sahiptir.

b) Beslenme kaynaklarına göre akarsular

  • Göller, yağmur, kar, buz ve yer altı suları akarsuları besler.
  • Çok uzun yol kat eden bazı akarsular birden fazla kaynakla beslendiği için karma rejimlidir.

c) Döküldüğü yerlere göre akarsular

  • Akarsular suyunu göllere ya da denizlere boşaltmaktadır.
  • Sularını topladığı alana akarsuyun havzası denir.
  • Sularını denize ulaştırabilen alanlara açık havza ulaştıramayanlara ise kapalı havza adı verilir.

Kaynak: Akarsuyun yüzeye çıktığı (doğduğu) yere denir. Kaynağın olduğu yer yukarı çığırdır.
Yatak: Akarsuyun içinde aktığı yere denir.
Ağız: Akarsuyun göl veya denize ulaştığı yere denir. Denize döküldüğü yer aşağı çığırdır.
Akarsu havzası: Bir akarsuyun kolları ile birlikte sularını topladığı alana denir. Örnek: Amazon Havzası.
Açık Havza: Sularını denize ulaştıran havzalara denir. Örnek: Nil, Tuna, Fırat, Amazon, Mississippi, Ganj, İndus.
Kapalı Havza: Sularını denize ulaştıramayan havzalara denir. Örnek: Hazar Gölü, Orta Asya, Tuz Gölü, Van Gölü.
Su Bölümü çizgisi: Komşu iki akarsuyun beslenme alanlarını ve havzalarını ayıran sınıra denir. (Genelde dağların en yüksek kesimlerinden geçer.)


Akarsuların biriktirme kesitleri, akım (debi) ile doğrudan ilgilidir.
Akarsuyun akımı yüksek ise biriktirdiği malzemenin boyutu büyük; akımı alçak ise biriktirdiği malzemenin boyutu küçük olur.
Akarsu biriktirme kesitinde biriktirme alttan başlar.

Akarsu Rejimi (Akım Düzeni)
  • Akarsuyun akımının yıl içinde gösterdiği değişikliklere denir.
  • Akarsu rejimi iki şekilde ifade edilir:
    • Düzenli akarsu rejimleri
    • Düzensiz akarsu rejimleri

Akarsu Rejimini Etkileyen Faktörler

  • Yağış rejimi
  • Yağış türü
  • Yerşekilleri
  • Sıcaklık rejimi
  • Bitki örtüsü

Drenaj Sistemleri

  • Akarsuyun kollarıyla beraber kaynağından denize ulaştığı yere kadar oluşturduğu şebekeye akarsu ağı denir.
  • Ana akarsu ve kolları farklı geometrik şekil ve aralıklarla yeryüzüne yerleşmiş olup buna drenaj sistemi denir.
  • Hem litolojik hem de yapısal özelliklerine bağlı olarak farklı drenaj sistemleri oluşmuştur. Bunlar şekillerine göre farklı isimler alır :
  • Bunlar dışında yeryüzünün eğim durumuna göre akan akarsulara “konsekant” akarsular ve bunların eğime uygun açtıkları vadilere “konsekant vadiler” denir.
  • Az dirençli katmanların geriye aşındırılmasıyla sonradan akarsu yatağı oluşursa bunlara “subsekant” akarsular ve bunların vadilerine “subsekant vadiler” denir.

Avrupa’nın Önemli Akarsuları

  • Tuna: Almanya’dan kaynağını alır. Karadeniz’e dökülür. Taşımacılık yapılır. Avrupa’nın en büyük 2. Akarsuyudur.
  • Ren: Atlas Okyanusu’na dökülür. Haliç oluşturmuştur. Taşımacılık yapılır. İsviçre Alpleri’nden doğar.
  • Elbe: Atlas Okyanusu’na dökülür. Haliç oluşturmuştur. Denge profiline ulaşmıştır. Taşımacılık yapılır.
  • Weser: Atlas Okyanusu’na dökülür. Haliç oluşturmuştur. Denge profiline ulaşmıştır. Taşımacılık yapılır.

Asya’nın Önemli Akarsuları

  • Fırat: Türkiye’den doğar ve Basra Körfezi’ne dökülür. Rejimi düzensiz ve denge profilinden uzaktır. Taşımacılık yapılamaz. Mezopotamya’nın önemli su kaynağıdır.
  • Dicle: Türkiye’de doğar, Irak’ta Fırat ile birleşir ve Şattül Arab’ı oluşturarak Basra Körfezi’ne dökülür. Rejimi düzensiz ve denge profilinden uzaktır. Taşımacılık yapılamaz. Mezopotamya’nın önemli su kaynağıdır.
  • Ganj: Himalayalardan doğar. Hindistan’ın kutsal nehri olması ile ün kazanmıştır. Bengal Körfezi’nden denize dökülür.
  • Yang-Çe: Dünyada sadece tek bir ülkeyi sulayan en büyük nehirdir. Nil ve Amazon’dan sonra 3. Büyük nehirdir. Çin’den doğar ve Çin denizi’ne dökülür.
  • Obi: Sibirya’nın güneyinden başlayarak Kuzey Buz Denizi’ne dökülür. Yolcu ve yük taşımacılığında kullanılır. Kışın sularının donmasıyla araç geçişine uygundurç
  • Yenisey: Moğolistan’dan doğup Kuzey Buz Denizi’ne dökülür. Çevresinde tabiat turizmi ve yolcu taşıma amaçlı ulaşım yapılır.
  • Don: Rusya Federasyonu’nun başlıca nehirlerinden biridir. En doğuda İdil nehrine yaklaşır. Don-Volga kanalı ile birbirine bağlanır.
  • Volga: Avrupa’nın en uzun nehridir. Deniz seviyesinden 28 m aşağıda olan Hazar Denizi’ne dökülür. Rusya nüfusunun çoğu Volga havzasında yaşar.

Afrika’nın Önemli Akarsuları

  • Nil: Dünya’nın en uzun nehridir. Doğu Afrika gölleri bölgesinden doğar, verimli Nil deltasını oluşturarak Akdeniz’e dökülür. Karma Rejimlidir. Mısır medeniyetlerinin oluşmasında önemli yere sahiptir. Taşımacılık yapılır.

Kuzey Amerika’da Önemli Akarsular

  • Missisippi: ABD’de yer alır. Tarımda faydalanmanın dışında dünyanın en işlek, ticari suyolunu oluşturur. Petrol ve petrol ürünleri, demir, çelik ve kömür akarsuda taşınan başlıca ürünlerdir.

Güney Amerika’da Önemli Akarsular

  • Amazon: Brezilya’da yer alır. Dünya’nın en uzun ikinci akarsuyudur. Dünya nehirlerinin taşıdığı suyun %25’ini taşımaktadır.




























Not: Kaynak olarak Pegem Akademi yayınlarından faydalanılmış, Çalışma düzeninde hazırlanmıştır.