Galaksiler, Yıldızlar, Asteroitler, Meteroit ve Meteorlar, Kara Delikler, Güneş ve Güneş Sistemi, Ay ve Özellikleri hakkında bilgiler ders çalışma düzenine göre bu notta sunulmuştur.

  • İçinde galaksiler, yıldızlar, gök taşları, gazlar, tozlar, kuyruklu yıldızlar, kara delikler ve daha tanımlanamamış  birçok bilinmeyenin olduğu, sınırları dahi tespit edilemeyen büyük boşluğa “evren” denir.

Evrenin oluşumu ve özellikleri hakkında birçok görüş vardır.

  • Hubble’a göre evren şişirilen bir balon gibi sürekli genişlemektedir.
  • Evrenin oluşumu ile ilgili günümüzdeki en önemli teorilerden biri olan ve Georges Lemaitre ile Alexander Friedmann tarafından 1920’li yılların başında ortaya atılan Big Bang (büyük patlama)’dır.
  • Hawking’e göre Big Bang kısaca “ Zaman, iki ucu ya da sınırı olan bir çizgiye benzer, zamanın sonu olduğuna göre başlangıcı da olmalıdır.
  • Geçmişte bir zamanda komşu galaksiler arası uzaklık sıfır olmalıydı. Bütün evren sıfır büyüklüğündeki tek bir noktaya sıkışmıştı. O zaman evrenin yoğunluğu ve uzay zaman eğriliği sonsuz olmalıydı” şeklindedir.

1- Galaksiler ( Gök Adalar ), Yıldızlar, Asteoritler, Meteorit ve Meteorlar, Kara Delikler
2- Güneş Sistemi, Kepler Yasası, Gezegenler
3- Ay ve Özellikleri

GALAKSİLER (GÖKADALAR)

Galaksilerin büyüklüğünü anlayabilmek için şu uzaklık birimlerinin bilinmesi gerekir.

Işık Yılı : Işık saniyede 300.000 km yol alır. Işık yılı ışığın bir yılda alabileceği yoldur. Yani ışığın 1 dakikada, sonra 1 saatte, 1 günde ve 1 yılda aldığı yol hesaplanır.

300.000 x 60 x 24 x 365 = 10 trilyon km.

1 Parsek Dünya ile Güneş arasında yaklaşık 150 milyon km uzaklık vardır. Buna 1 parsek denir. 1 kiloparsek ise 1000 parseke denk gelir.

  • Galaksiler; yıldızlar, gaz ve tozlar, karanlık maddeler, yıldız sistemleri, yıldız kümeleri ve nebulalar gibi milyarlarca gök cisminden oluşur. Galaksiler şekillerine göre sarmal, eliptik, ve düzensiz olarak üçe ayrılır. Samanyolu Galaksisi sarmal galaksilere örnektir. Ve Samanyolu Galaksisinde 100 milyar yıldız vardır. Genişliği 100.000 ışık yılı, kalınlığı ise 1.000 ışık yılıdır.

YILDIZLAR                                

  • Nükleer reaksiyonlar nedeniyle çoğu enerji yayar ve kendilerine yakın gök cisimlerinin hayat kaynağıdır. Bize en yakın Güneş’tir. Güneş’ten sonra en yakın yıldız ise Proksima Centauri’dir.
  • Güneşin bir saniyede yaydığı enerji, insanların şimdiye kadar kullandığı enerjiden fazladır.

Kuyruklu Yıldızlar

  • Bir Çekirdek ve onu Çevreleyen bir kuyruktan oluşur. Kuyruklu yıldızlar buz ve kozmik tozlardan oluşur. Halley kuyruklu yıldızı bunlar içinde önemlidir.

ASTEROİTLER

  • Küçük kütle ve hacimlerinden dolayı gezegenimsi küçük gök cisimleridir. Mars ve Jüpiter arasında yer alır. Meteor ve kuyruklu yıldız parçaları olduğu, gezegenlerin çarpışması ya da patlaması ile oluştuğu düşünülmektedir.

METEORİT VE METEORLAR

  • Uzaydan yeryüzüne düşen katı gök cisimlerine meteorit, yeryüzüne düşmeyen, atmosferde parçalanan parlak cisimlere meteor denir. Meteorlar atmosferlerde parlak şekilde görüldüğü için yıldız kayması olarak da denir.

KARA DELİKLER

  • Kara delikler teleskopla görünmeyen, ışık dahil hiçbir şeyin kaçamadığı kozmik vakum temizleyicilerdir. İçinde bildiğimiz anlamdaki zaman ve uzay bir sona ulaşır.

GÜNEŞ VE GÜNEŞ SİSTEMİ
  • Kant-Laplace (Nebula) Teorisi : Teoriye göre Nebula denilen kızgın gaz kütlesi ekseni çevresindeki sarmal bir hareketle dönerken zamanla soğuyup küçülmüştür. Bu dönüş etkisiyle oluşan çekim merkezinde güneş oluşmuştur.
  • Gelgit Teorisi : 1901 yılında İngiliz gök bilimci James Jeans tarafından ortaya atılmıştır. Güneş sistemi içerisinde yer alan tüm gök cisimleri yaklaşık 5 milyar yıl önce güneşin çekip kuvvetine giren çok büyük bir yıldızın çekim kuvveti sayesinde güneşten kopardığı parçaların soğumasına bağlı olarak oluşmuştur.
  • Big Bang Teorisi : Evrenin 15 milyar yıl önce yoktan var edildiğini ileri sürer. Büyük patlama ile madde ve zamanın yaratıldığını öne sürer. Teori 1920’li yılların başında Georges Lemaitre ile Alexander Friedman tarafından geliştirilmiştir. Güneş ile birlikte 8 gezegen, çok sayıda uydu, asteroit, kuyruklu yıldız, meteor, gaz ve tozlar Güneş sistemini oluşturmaktadır.
  • Güneş etrafında dönen katı, gaz ve tozlardan ibaret olan gök cisimlerine gezegen denir. Eski Yunan’da “başıboş dolaşan” anlamındaki “planitis” sözcüğünden gelmiştir.

Kepler Yasası

a) Yörüngeler Yasası: Her gezegenin yörüngesi, bir odağında Güneş olan bir elipstir.
b) Alanlar Yasası: Bir gezegeni Güneş’e bağlayan doğu parçası eşit zaman aralıklarında eşit alanlar tarar.
c) Periyotlar Yasası (Harmonik Yasası): Bir gezegenin yörüngesel periyodunun karesi, dolandığı elipsin ana eksen uzunluğunun küpü ile doğru orantılıdır.

Uluslararası Astronomi Birliğine ( IAV ) göre bir cismin Güneş Sistemi’ne ait bir gezegen olması için şu şartları taşıması gerekir : Güneş etrafında bir yörüngede hareket etmeli. Küresel cisimleri kendine çekecek yeterli çekim gücü olmalı. Yörüngede kendi bağımsızlığını sürdürmeli.

Güneş sisteminde yukarıdaki şartları taşıyan 2006 yılına kadar 9, 2006 yılından sonra 8 gezegen olduğu kabul edilmiştir.

Merkür
-Romalıların ticaret tanrısı anlamındadır.
-Güneşe en yakın gezegendir.
-Güneş etrafında dolanımı 88 güne eşittir. (1 Merkür yılı)
Jüpiter (Müşteri / Erendiz)
-Eski Roma’da baş tanrısıdır.
-Güneş sisteminin en büyük gezegenidir.
-Güneş’e uzaklığı 778 milyon km’dir.
-Kütlesi Dünya’nın 1300 katı büyüklüğündedir.
-12 uydusu keşfedilmiş, en büyük 4 tanesi Ganymede, Callisto, Europa ve lo’dur.
Venüs
-Eski Yunan’da Aşk tanrıçasıdır.
-Dünya’ya en yakın gezegendir.
-Uydusu yoktur.
-Güneş batarken ve battıktan sonra parlak bir yıldız olarak görünür.
-Akşam Yıldızı veya Çoban Yıldızı denir.
Satürn (Zühal / Halkalı gezegen )
-Eski Roma’da bereket tanrıçasıdır.
-Güneşe uzaklığı 1,4 km’dir.
-Halkalı gezegendir.
-Jüpiter’den sonra en büyük 2. Gezegendir.
-Güneşin etrafını yılda 29.5 yılda dolaşır.
-10 Uydusu vardır. En çok bilinenleri Titan’dır.
Yerküre
-Canlı yaşamının olduğu bilinen tek gezegendir.
-Kendi etrafında 24 saatte, Güneş etrafında 365 gün 6 saatte döner.
-Güneş’e ortalama uzaklığı 150 milyon km’
Uranüs ( Yeşil gri gezegen )
-Güneşe ortalama 2,9 milyar km. uzaklıktadır.
-Güneş etrafında 84 yılda dönerken kendi etrafında 10,3 saatte döner.
-Yüzey sıcaklığının -200 C civarında olduğu bilinir.
Mars
-Eski Roma’da savaş tanrısıdır.
-Dünya’ya en çok benzeyen gezegendir.
-Güneşe yaklaşık 226.5 milyon km’dir.
-4 Mevsim vardır.Rengi kırmızı görünür.
-Pobos ve Deimos isimli iki uydusu vardır.
Neptün ( Mavi gezegen )
-Güneş’e 4,5 milyar km uzaktadır.
-Güneş etrafında 164 yılda döner.
-Yüzeyi buzlarla kaplıdır.
-En uzak gezegendir. (Plüton çıkarıldığı için)
-Yüzey sıcaklığı – 200 C olduğu tahmin edilmektedir.
NOT:
PLÜTON : 1930 Yılında keşfedilmiştir. Yüzey sıcaklığı -250 C’dir. Güneş etrafını 248 yılda dolaşır. Güneş’e en uzak gezegendir. ( 6 milyar km ). 15-25 Ağustos 2006 yılında gezegenlikten çıkarılmıştır. IAV’a göre Plüton daha önce bahsedilen gezegenlere ait özellikleri taşımamaktadır.

Cüce Gezegenler

  • Güneş çevresindeki yörüngede dolaşır.
    Güneş Sistemi’ndeki tanımlanan cüce gezegenler ; Ceres, Plüton, Haumea, Makemake ve Eris olarak belirlendi.
    Cüce gezegen sınıflamasına aday gösterilen gök cisimleri ; Vesta, Pallas, Hygiea ve Charon’dur.

AY VE ÖZELLİKLERİ
  • Ay, Dünya’nın uydusu ve Dünya’ya en yakın gök cismidir.
  • Hacmi Dünya’nın yaklaşık 1/50’si kadardır.
  • Çekim gücü, Dünya’nın çekim gücünün 1/6’sı kadardır.
  • Atmosfer yoktur. Bu nedenle hava su bulunmaz, meteorolojik olaylar görülmez.
  • Ay iç ısısını kaybetmiştir. Volkanik olaylar ve depremler görülmez.
  • Atmosfer olmadığı için gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkı fazladır. Bu mekanik ufalanma (çözülme) etkilidir.
  • Gök cisimler (meteorlar) atmosfer olmadığı için direkt Ay yüzeyine çarpar. Bu çarpmanın etkisiyle derin çukurlar (krater) açarlar.
  • Ay, kendi ekseni etrafında, Dünya etrafında ve Dünya ile birlikte döner. Kendi etrafında ve Dünya etrafında dönüş süresi eşittir.
  • Ay, Dünya’nın gölgesinde kaldığı zaman görünmez. Buna Ay tutulması denir.
  • Ay, Dünya ile Güneş arasına girer ve Ay’ın gölgesi Dünya üzerine düşer. Dünya’dan bakıldığında Güneş görülmez ve güneş tutulması meydana gelir.
  • Ay kendi ekseni etrafında ve Dünya etrafında yaklaşık 28 günde döner.
  • Ay, D harfi şeklinde olursa ilk dördün, tam yuvarlak olursa ( O ) dolunay, ters D harfi olursa son dördün denir.



















Not: Kaynak olarak Pegem Akademi yayınlarından faydalanılmış, Çalışma düzeninde hazırlanmıştır.