DÜNYA (YER YUVARLAĞI)

  • Gezegenler arasında büyüklük bakımından 5. Sıradadır.
  • Yerküre’nin yaşının 4,5 veya 5 milyar olduğu tahmin edilmektedir.
  • Dünya’nın oluşumu ile Güneş Sistemi’nin oluşumu aynı yasalarla ilgili olduğu, Fransız gök bilimci Laplace tarafından ileri sürülmüştür.

1-Dünya’nın Şekli ve Sonuçları
2-Dünya’nın Hareketleri
3-Yerel Saat
4-Uluslararası Saat (Saat Dilimleri)
5-Eksen Eğikliği
6-Dünya’nın Yıl içinde Güneş’e Karşı Konumları
7-Gölge Boyu Grafikleri Yorumlama

DÜNYA’NIN ŞEKLİ VE SONUÇLARI

  • Dünya’nın yuvarlaklığının Platon tarafından incelenip ortaya konduğu bilinmektedir.
  • Yer çekimi ve yay ölçümleri Dünya’nın tam bir küre olmadığını ortaya çıkardı.
  • Newton yerin dönmesinden oluşan merkezkaç kuvvetinin etkisiyle Ekvator’un şişkin olması gerektiğini açıkladı.
  • Dünyanın şekline “geoid” adı verildi.
  • Dünya’nın geoid şeklini alması ekseni etrafındaki hareketiyle ortaya çıkan merkezkaç kuvvetinin sonucudur.
Dünya’nın Geoid Şeklinin Sonuçları
  1. Ekvator’un uzunluğu tam bir meridyen dairesinin uzunluğundan fazladır.
  2. Ekvator’un Dünya’nın merkezine olan uzaklığı Dünya’nın merkezine olan uzaklığından fazladır.
  3. Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe Dünya’nın merkezine yaklaştığı için yer çekimi artmaktadır.
Dünya’nın Yüzeyinin Küre olmasının Sonuçları

1-Güneş ışınlarının yeryüzüne düşme açısı yukarıda görüldüğü gibi Ekvator’dan kutuplara doğru daralır.

  • Ekvator’dan kutuplara doğru sıcaklık azalır.
NOT: Ekvator’dan kutuplara doğru sıcaklıklar azalır fakat yer şekilleri, karasallık, denizellik gibi nedenlerle sıcaklık azalması düzenli değildir.
  • İklim kuşakları oluşur (sıcaklık, ılıman, soğuk).
  • Termik kökenli basınç merkezleri oluşur.
  • Gölge boyu Ekvator’dan kutuplara doğru uzar.
  • Canlı tür ve çeşitliliği kutuplara doğru azalır.
  • Denizlerin tuzluluk oranı azalır.

2. Dünya’nın dönüş hızı (çizgisel hız) Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe azalır. En hızlı Ekvator, en yavaş Kutup noktası. Dünya’nın dönüş hızına bağlı olarak;

  • Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe güneşin doğuş ve batış süreleri (grup-tan süresi)uzar.
  • Kutuplara gidildikçe meridyenler arası mesafenin (uzaklığının) azalmasına rağmen 4 dk. Zaman farkı sabit kalır.

3. Güneş Işınlarının atmosferde aldığı yol Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe uzar.
4. Aynı anda Dünya’nın bir yarısı aydınlık, diğer yarısı karanlıktır.
5. Kutup yıldızının görünüm açısı Kuzey Kutbu’ndan Ekvator’a doğru daralır. Kutup Yıldızı’nın görünüm açısı bulunan enlemi verir.
6. Paralellerin boyları Ekvator’dan kutuplara doğru kısalır.
7. Meridyenlerin Hepsinin uzunluğu birbirine eşittir.
8. Meridyenler arası mesafe Ekvator’dan kutuplara doğru kısalır.
9. Bir noktadan hareket edilip hep aynı yöne gidilirse hareket edilen yere ulaşılır.
10. Ay, daire biçiminde tutulur.
11. Harita çizilirken birtakım bozulmalar meydana gelir. Küresel yüzeyin düzleme aktarılmasında bozulmalar oluşur.
12. Yerden yükseldikçe görülen alan genişler. Yükseklere çıkıldığında görünen cisimler küçülür ancak görülen alan genişler.

DÜNYA’NIN HAREKETLERİ

Dünya’nın Kendi ekseni etrafındaki Hareketi (Günlük Hareketi) ve Sonuçları

  • Dünya, ekseni etrafında batıdan doğuya doğru döner.
  • Dünya, ekseni etrafında tam dönüşünü 24 saatte tamamlar ve bu süreye bir gün denir. Günlük Hareket olarak da adlandırılır.
  • Dünya’nın ekseni etrafındaki dönüş hızına “çizgisel hız” denir.
  • Şafak ve Grup” ( güneşin doğuşu ve batışı) vakitlerinin uzun ya da kısa olması çizgisel hıza bağlıdır.
  • Dünya’da her nokta bir günde 360 derecelik bir dönüş yaptığı için her noktada açısal hız eşittir.
  • Ekvator’a eşit uzaklıktaki noktaların çizgisel hızları birbirine eşittir.
Dünya’nın Ekseni etrafındaki Hareketinin (Günlük Hareketin) Sonuçları
  1. Gece- gündüz birbirini takip eder (ardalanır).
  2. Bir noktaya güneş ışınlarının geliş açısı gün içinde sürekli değişir. (Yere düşme açısı sabah ve akşam saatlerinde dar iken öğle vakitlerinde daha büyüktür.)
  3. Güneş ışınlarının geliş açısının değişmesine bağlı olarak gün içinde gölge boyları ve yönleri değişir.
  4. Günlük sıcaklık farkları oluşur.
  5. Günlük sıcaklık farkına bağlı olarak;
  6. Mekanik (fiziksel)  ufalanma oluşur.
  7. Gece ile gündüz arasındaki sıcaklığın değişmesi kayalarda çatlamaya ve zamanla ufalanmaya neden olur.
  8. Mekanik ufalanma (parçalanma) günlük sıcaklık farkının en yüksek olduğu yerler olan çöllerde etkilidir.
  9. Günlük sıcaklık farkı meltem rüzgarlarını da oluşturur.
  10. Dinamik basınç kuşakları oluşur.
  11. Sürekli rüzgarların (Alizeler, Batı Rüzgarları, Kutup Rüzgarları) hareket yönlerinde sapmalar oluşur.
  12. Okyanus akıntılarında sapmalar ve halkalanmalar oluşur.
  13. Güneşin doğuşu ve batışına göre doğu ve batı yön kavramları oluşur.
  14. Yerel saat farkları oluşur
Dünya’nın Eksen Hareketlerinin (Günlük hareketin) Yönü
  • Dünya’nın kendi ekseni etrafındaki hareketinin batıdan doğuya doğru olması;
  • Doğudaki yerlerde güneşin önce doğup önce batmasına,
  • Doğudaki merkezlerde yerel saatin ileri olmasına,
  • Sürekli rüzgarların okyanus akıntılarının gidiş yönünün tersi yönünün Kuzey Yarım Küre’de sağa, Güney Yarım Küre’de sola sapmasına
  • Doğu ve Batı yönlerinin oluşmasına neden olmuştur.
  • Dünya’nın ekseni etrafındaki dönüşü şimdiki dönüş yönünün tersi yönünde olsaydı yukarıda verilenlerin tam tersi durumlar ortaya çıkardı.

YEREL SAAT

  • Dünya’nın kendi ekseni etrafında dönüşü nedeniyle Güneş gün içerisinde bir noktaya farklı açılarla gelir.
  • Gün içerisinde bir yere güneş ışınlarının en dik geldiği an 12.00 olarak kabul edilir.
  • Yukarıdaki maddelere bağlı olarak günlük düzenleme yapılmasına “yerel saat” denir.
  • Herhangi bir yerde yerel saat 12.00 olduğundan güneş ufuk düzleminde alabileceği en yüksek konumdadır.
  • Dünya ekseni etrafında batıdan doğuya doğru döndüğü için doğudaki noktalar güneşi daha önce görür. Bunun sonucunda da doğudaki noktalarda yerel saat her zaman ileridir.
Meridyen Verilip Saat Hesaplama
  • Öncelikle iki merkez arasındaki meridyen farkı bulunur.
  • Meridyen farkı 4 dk. İle çarpılır. (ardışık iki meridyen arası zaman farkı 4 dk. Olduğu için).
  • Yerel saati hesaplanan yer bulunduğumuz yere göre doğuda ise bulunan zaman farkı toplanır batıda ise çıkarılır.
Örnek: 30° Doğu meridyeninde yerel saat 14:08 iken 25° Batı meridyeninde yerel saat kaçtır?  
Çözüm: Meridyen farkı =55 ( bir doğuda biri batıda olunca toplanır. İkisi de doğu veya batı olsa çıkarılır)  
Zaman farkı = 55×4=220 dk. – 220 dakikanın saat olarak karşılığı 220/60 = 3 saat 40 dk.  

Sorulan yer daha batıda olduğu için verilen saatten çıkartacağız. Doğuda saat daha ileridedir.

Bizden 25° Batı meridyenin saatini istiyor.   14:08- 3:40 = 10: 28 << cevaptır.

Saatin Verilip Meridyenin Bulunması

  • Öncelikle iki nokta arasında zaman farkı bulunur.
  • Zaman farkı 4’e bölünerek meridyen farkı bulunur.
  • Sorulan saatten ileri ise sorulan yer daha doğuda, sorulan saat verilen saatten geri ise sorulan yer daha batıdadır.
Örnek: 85° Batı meridyeninde yerel saat 9:40 iken yerel saatin 12:16 olduğu yer hangi meridyen üzerindedir?  
Çözüm: Verilen saat arasındaki zaman farkı: 12:16 – 9:40 = 2:36  
Bulunan zaman farkını meridyen arası zaman farkına böleriz: 2 saat 36 dk. = 156 dakikadır. 156/4 = 39 meridyen fark vardır.  

Bizden daha ileride bir saatin meridyeni isteniyor. Bu yüzden 85° Batı meridyenin doğusuna doğru 39 meridyen düşeceğiz.
85-39 = 46° Batı << cevaptır. ( 46° Batı meridyeni 85° Batı meridyenin daha doğusundadır. Ve saat daha ileridir.)
NOT: Güneş ışınlarının Ekvator’a dik geldiği günlerde (21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde) yeryüzünde tüm noktalarda gece-gündüz süreleri birbirine eşittir ve 12 saat gece, 12 saat gündüz yaşanır.Güneş doğudaki yerlerde erken doğar, erken batar. Batıdaki yerlerde de geç doğar, geç batar.  

ULUSLARARASI SAAT (SAAT DİLİMLERİ)

  • Bu uygulama ile Başlangıç Meridyeni’nin 7°30’ doğu ve 7°30’ batısı sıfır veya 24. Saat dilimi olarak kabul edilmiştir.
  • Her 15 meridyen bir saat dilimi olarak alınarak 24 saat dilimi oluşturulmuştur.
  • Her saat diliminin ortasındaki boylamda ayar boylamı olarak kabul edilmiştir.
NOT: Doğu-Batı doğrultusunda yer kaplayan ülkelerde birden fazla ulusal (ortak) saat kullanılır.

Tarih Değiştirme Çizgisi

NOT: Tarih değiştirme çizgisinin (180 meridyenin) diğer meridyenler gibi düz bir çizgi olmamasının nedeni ülkelerin siyasi sınırlarının dikkate alınarak çizilmesidir. Böylelikle çizginin geçtiği adalarda tarih karışıklığı önlenmiştir.
  • Başlangıç Meridyeni’nin antimeridyeni olan 180° meridyeni tarih değiştirme çizgisi olarak kabul edilir.
  • Başlangıç meridyeni ile arasında 12 saatlik zaman farkı vardır.
  • Doğu Yarım Küre’de ise tarih 1 gün geridedir.

Ulusal Saat

Uluslararası ticaretin artması ve ulaşımın gelişmesiyle birlikte hem ülkeler arasındaki ilişkilerin sağlıklı yürütülmesi hem de bir ülke içinde meydana gelecek saat karışıklıklarını önlemek amacıyla o ülke sınırları içerisinden geçen bir meridyenin yerel saati alınarak bütün ülkede ortak olarak kullanılmasına Ulusal Saat (Ortak saat) denir.

NOT: Ülkemiz kış aylarında 2. Saat dilimini (merkez boylamı 30° D meridyeni), yaz aylarında ise 3. Saat dilimini kullanmaktaydı.08.09.2016 tarihinde Bakanlar Kurulu kararıyla; 30 Ekim 2016 Pazar günü 04.00’ten itibaren 1 saat geri alınması ibaresi yürürlükten kaldırılmıştır.02.10.2018 tarihli ve 30553 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Cumhurbaşkanlığı kararına göre “gün ışığından daha fazla yararlanmak amacıyla bütün yurtta uygulanan mevcut ileri saat uygulamasının (tüm yıl yaz saati, GMT+3), her yıl, yıl boyu sürdürülmesi kararlaştırılmıştır.
Dünya’nın Güneş etrafındaki hareketi (Yıllık Hareketi) ve Sonuçları
  • Dünya’nın Güneş çevresinde dönerken izlediği yola yörünge düzlemi (ekliptik düzlem) denir.
NOT: Sıcaklığın yeryüzüne dağılışında, Dünya’nın yörüngede Güneş’e yakın veya uzak olmasının yörünge düzlemi etkisi çok azdır. Dünya’da sıcaklığın dağılışını etkileyen temel faktör Güneş ışınlarının yeryüzüne düşme açısıdır.

Dünya’nın Yörüngesinin Elips Şeklinde Olmasının Sonuçları:

  1. Dünya’nın Güneş’e olan uzaklığı yıl içinde değişir.
  2. Yarım kürelerde mevsim süreleri farklıdır. KYK’de yaz günleri toplamı daha fazla iken GYK’de kış günleri fazladır.
  3. Sonbahar Ekinoks’u 21 Eylül yerine iki gün gecikmeli olarak 23 Eylül’de gerçekleşir.
  4. Bütün aylar 30-31 gün sürerken şubat ayı 28 gün sürer.
Dünya Güneş çevresinde tam daire şeklinde bir yörünge izleseydi;
  • Dünya’nın Güneş’e olan uzaklığı ve Güneş çevresindeki dönüş hızı yıl boyu aynı kalırdı.
  • Günberi ve Günöte durumları oluşmazdı.
  • Yarım kürelerde mevsim süreleri eşit olurdu.
  • Şubat ayı 30 veya 31 gün sürerdi.
  • 23 Eylül Ekinoks’u 21 Eylül’de gerçekleşirdi.

EKSEN EĞİKLİĞİ (EKVATOR İLE YÖRÜNGE DÜZLEMİ ARASINDAKİ AÇI)

  • Dünya Güneş çevresinde yörünge hareketini yaparken Dünya ekseni, yörünge düzlemine 66°33’ eğik durmak eğik durmaktadır.
  • Ekvator ile Yörünge Düzlemi arasında 23°27’ açı vardır. Buna “eksen eğikliği” denir.
  • Yer Ekseni; Kutup noktalarını birleştiren ve Yer’in merkezinden geçtiği varsayılan çizgidir. Ekvator düzleminden dik geçer. (eksen ile yörünge düzlemi arasındaki açı 66°33’dır.)
  • Yörünge Düzlemi; Dünya’nın yörüngesinin meydana getirdiği düzlemdir. (Ekvator ile Yörünge düzlemi arasındaki açı 23°27’dır.)
  • Ekvator Düzlemi; Dünya’yı iki eşit yarım küreye ayıran Ekvator’un meydana getirdiği düzlemdir.
NOT: Ekvator ile Yörünge düzlemi arasında 23°27’lik açının olmasına bağlı olarak; Ekliptikle eksen arasında 66°33’ açı vardır.Buna bağlı olarak dönenceler ve kutup dairelerinin yeri; buna bağlı olarak matematik iklim kuşakları belirlenir.  

Eksen Eğikliğinin Sonuçları

  • Güneş ışınlarının yeryüzüne düşme açısı yıl içinde sürekli olarak değişir. Buna bağlı olarak güneş ışınlarının atmosferdeki tutulmaları değişir.
  • Mevsimlik sıcaklık ve mevsimlik basınç farkları oluşur.
  • Aynı anda farklı yarım kürelerde farklı mevsimler yaşanır.
  • Aydınlanma çemberi yıl boyunca kutup noktaları ile kutup daireleri arasında yer değiştirir.
  • Gece-gündüz süreleri yıl boyunca değişir
  • Güneşin doğuş-batış saatleri ve yeri yıl içinde değişir.(Güneş yazın erken doğup geç batarken kışın ise geç doğar erken batar.)
  • Gölge boyları güneş ışınlarının geliş açısına bağlı olarak yıl içinde sürekli değişir.
NOT: Gölge boyunun gün içinde değişmesi günlük hareketin (eksen hareketi), yıl içinde değişimi ise eksen eğikliğinin sonucudur.

GÜNEŞ IŞINLARININ YIL İÇİNDE DİK DÜŞTÜĞÜ ENLEMLERİN DEĞİŞMESİ

  • Eksen eğikliğine bağlı olarak güneş ışınları öğle vakti dönencelere yıl içinde bir kez, dönenceler arasındaki tüm noktalara ise yıl içinde ili kez dik düşer. Buna bağlı olarak dönencelerde bir, dönenceler arasındaki noktalarda iki kez cisimlerin gölgesi oluşmaz.
NOT: Ekvator düzlemi ile ekliptik düzlem arasındaki açının değişmesi durumunda dönence ve kutup dairelerinin yerleri ile matematik iklim kuşaklarının sınırları değişir.

Eksen yörünge düzlemine dik olsaydı;

  • Dönenceler ve kutup daireleri oluşmazdı.
  • Matematik iklim kuşakları oluşmazdı.
  • Güneş ışınları yıl boyunca Ekvator’a dik gelirdi.
  • Güneş ışınlarının geliş açısı bir noktaya yıl içinde değişmezdi.
  • Gece-gündüz süreleri her zaman eşit olurdu.
  • Aydınlanma çizgisi sürekli kutup noktalarından geçerdi.
  • Mevsimler oluşmazdı.
  • Aydınlanma çizgisi sürekli kutup noktalarından geçerdi.

DÜNYA’NIN YIL İÇİNDE GÜNEŞ’E KARŞI KONUMLARI

  • Dünya Güneş çevresinde hareket ederken Güneş karşısında dört gün özel konumu vardır.
21 HAZİRAN DURUMU (YAZ SOLSTİSİ)21 HAZİRAN DURUMU (YAZ SOLSTİSİ)
Güneş ışınları 23°27’ Kuzey Enlemi’ne (Yengeç Dönencesi’ne) dik gelir. Yengeç Dönencesi’ndeki cisimlerin öğle vakti gölgesi oluşmaz ve güneş ışınlarının atmosferde en az tutulduğu yerdir.Güneş ışınları 23°27’ Güney Enlemi’ne (Oğlak Dönencesi’ne) dik gelir. Oğlak Dönencesi’ndeki cisimlerin öğle vakti gölgesi oluşmaz ve güneş ışınlarının atmosferde en az tutulduğu yerdir.
KYK’de yaz, GYK’de kış başlangıcıdır.KYK’de kış, GYK’de yaz başlangıcıdır.
KYK’de güneş ışınları gelebileceği en büyük açıyla gelir. Buna bağlı olarak da cisimlerin gölge boyları yıl içinde en kısa konumuna ulaşır.KYK’de güneş ışınları gelebileceği en dar (eğik) açıyla gelir. Buna bağlı olarak da cisimlerin gölge boyları yıl içinde en uzun konumuna ulaşır.
KYK’de en uzun gündüz, en kısa gece yaşanır. Gyk’de ise en uzun gece, en kısa gündüz yaşanır.KYK’de en uzun gece, en kısa gündüz yaşanır. Gyk’de ise en uzun gündüz, en kısa gece yaşanır.
Bu tarihten itibaren KYK’de gündüzler kısalmaya, geceler ise uzamaya başlar.Bu tarihten itibaren KYK’de gündüzler uzamaya, geceler ise kısalmaya başlar.
Kuzeye gidildikçe gündüz süresi uzar, geceler ise kısalır. (Bu tarihte Sinop’ta gündüz süresi Antalya’dan daha uzundur.)Kuzeye gidildikçe gündüz süresi kısalır, geceler ise uzar. (Bu tarihte Antalya’da gündüz süresi Sinop’tan daha uzundur.)
KKD’de 24 saat gündüz, GKD’de ise 24 saat gece yaşanır.KKD’de 24 saat gece, GKD’de ise 24 saat gündüz yaşanır.
Aydınlanma Çemberi kutup dairelerinden geçer.Aydınlanma Çemberi kutup dairelerinden geçer.

21 MART VE 23 EYLÜL DURUMU (EKİNOKSLAR)

  • Güneş ışınları Ekvatora dik gelir.
    -Güneş ışınlarının atmosferde tutulmasının en az olduğu yer Ekvator’dur.
    -Ekvator’da öğle vakti cisimlerin gölgesi oluşmaz.
  • Dünyanın her yerinde 12 saat gündüz, 12 saat gece yaşanır.
  • Aynı meridyen üzerindeki tüm noktalarda Güneş aynı anda doğar aynı anda batar.
  • 45°K ve 45°G enlemlerindeki bir cismin gölge boyu kendi boyuna eşittir.
  • Güneş tam doğudan doğar, tam batıdan batar.
NOT: 21 Mart’tan sonra KYK’de gündüz süresi, gece süresinden uzundur. 23 Eylül’den sonra KYK’de gece süresi gündüz süresinden uzundur.21 Mart’tan sonra KYK’de ilkbahar, GYK’de sonbahar başlar. 23 Eylül’de ise KYK’de sonbahar, GYK’de ilkbahar başlar.21 Mart’tan sonra KKN’de 6 ay gündüz başlarken 23 Eylül’den sonra KKN’de 6 ay gece başlar.

GÖLGE BOYU GRAFİKLERİNİ YORUMLAMA

  • Gölge boyu ölçümlerinde yere dik cisimlerin yerel saatlerde öğle vakti ölçümleri yapılır.
  • Gölge boyu güneş ışınlarının düşme açısı ile ters orantılıdır.
  • Güneş ışınlarının yere düşme açısı büyükse gölge boyu kısa, güneş ışınlarının yere düşme açısı küçükse gölge boyu uzun olur.

Güneş ışınlarının geliş açısına göre gölge boyları;

  • Gün içinde değişir. (Günlük hareket)
  • Yıl içinde değişir. (Eksen eğikliği)
  • Ekvator’dan kutuplara doğru değişir. (Yer şekilleri)
  • Güneş ışınları dik gelirse cisimlerin gölge boyu sıfır olur.(Gölge oluşmaz.)
  • Güneş ışınları 45°den daha büyük gelirse cisimlerin gölgeleri kendi boylarından daha kısa olur.
  • Güneş ışınları 45° açıyla gelirse cismin boyu ile gölge boyu birbirine eşit olur.
  • Güneş ışınları 45°den küçük açılarla gelirse gölge boyu cismin boyundan uzun olur.
NOT: Türkiye dönenceler dışında yer aldığı için yere dik cisimlerin öğle vakti gölgesi yıl içinde sıfır olmaz. Ülkemiz Yengeç Dönencesi’nin kuzeyinde yer aldığı için gölge yönü daima kuzeyi gösterir.


















Not: Kaynak olarak Pegem Akademi yayınlarından faydalanılmış, Çalışma düzeninde hazırlanmıştır.