KIYI TOPOĞRAFYASI

  • Dünya’nın yaklaşık %75’i sularla kaplıdır. Bu nedenle kara kütlesi ile su kütlesini ayıran kıyı çizgisinin uzunluğu çok fazladır.
  • Kıyıların şekillenmesinde dalgalar, akıntılar, gelgit, tektonik hareketler, buzullar, akarsular, rüzgarlar, suyun fiziksel ve kimyasal özellikleri gibi birçok faktör etkilidir.
  • Dalgalar ve akıntılar suyun doğrudan aşındırmasıyla kıyıları şekillendirir.
  • Kıyıda meydana gelen fiziksel ve kimyasal çözülme ile buzullar ve akarsular kıyıda aşınım ve birikim yapar.
  • Ayrıca tropikal kıyılarda yaşayan mercanlar da kıyılarda çeşitli şekillerin oluşmasına neden olur.
  • Kıyı topoğrafyasını anlamak için bazı kavramların bilinmesi gerekir. Bunlar aşağıdaki gibidir:
    • Kıyı Çizgisi: Herhangi bir anda kara ve denizi ayıran sınırdır. Zaman içinde değişiklik gösterebilir.
    • Kıyı Şeridi: Önünde dalga aşındırma düzlüğü olan kıyılarda deniz sularının en alçak oldukları zamanda çekildikleri sınır ile falezlerin kaidesi arasında kalan sınırdır.
    • Kıyı Bölgesi Falezlerin en yüksek yerinden karanın içine doğru uzanan sahadır. Genişliği değişkendir.

Dalga Aşındırma Şekilleri


Falez (yalıyar)

  1. Dalgaların kıyıya çarpmasıyla kıyıyı aşındırarak oluşturdukları dik şekillere “falez” veya “yalıyar” denir.
  2. Bazen falezler iyice gerileyerek fırtınada bile dalgaların ulaşamadığı hale gelir. Bunlara “ölü falez” denir.





Dalga Aşındırma Düzlüğü (Abrazyon Platformu)

  • Dalga aşındırması sonucu gerileyen falezlerin önünde oluşan düzlüklerdir.
  • Düz olabildiği gibi aşınmadan kurtulmuş kaya çıkıntıları ve adacıklar da olabilir.




Asılı Vadiler

  • Falezler gerilerken akarsu vadilerinin ağız kısımları, hızla derinleşmezse deniz seviyesinden yukarıda kalır.





Doğal Köprü

  • Denize dik uzanan kara parçalarının dalgalar tarafından alttan aşındırılması ile doğal köprüler oluşur.


Dalga Biriktirme Şekilleri

Kumsallar

  • Dalga ve akıntıların sürükledikleri kumulları deniz ve karanın birleştiği yerde biriktirmeleri sonucu oluşan şekillerdir.
  • Kıyılarımızda biriktirme yoluyla oluşmuş şekillerin başında kumsallar gelir.


Kıyı Oku ve Kıyı Kordonu

  • Dalga ve akıntıların kıyı boyu sürükledikleri kumulları, kıyıdan denize doğru biriktirmeleri sonucu oluşan şekillerdir.
  • Koy ve körfezlerin ağızlarında yaygın olarak görülür.
  • Kıyıya uzanıp koyun ağzını kapatırsa buna “kıyı kordonu” denir.

Birikim Düzlükleri (Birikim Platformları)

  • Kıyıda birikmiş maddelerin dalgalar ve akıntılarla kıyı açığına doğru taşınıp abrazyon platformunun dış kenarında yığılmasıyla oluşur.



Lagün (Kıyı Set Gölü-Deniz Kulağı)

  • Koy ya da körfez önlemlerinin kıyı oklarıyla kapatılması sonucu kıyı gerisindeki göllerdir.




Tombolo (Saplı Ada)

  • Kıyıya yakın bir adayı karaya bağlayan kıyı oklarına “tombolo” denir.
  • Marmara Denizi’ndeki kapıdağ yarımadasını bağlayan “Belkıs Tombolosu” ve Sinop’taki “İnceburun” birer tombolodur.


Resifler

  • Mercan denen deniz canlılarının iskeletlerinin üst üste birikip su üstüne çıkmasıyla oluşur.
  • Kıyı, set ve atol olmak üzere üçe ayrılır.
  • Atoller” okyanusların ortasında bulunan çember veya elipse benzer şekildeki resiflerdir.
  • Genelde hakanın ortasında lagün bulunur.
  • Büyük Okyanus’ta, Hint Okyanusu’nda ve Meksika Körfezi’nde büyük atoller vardır.

Kıyı Tipleri

Dünya’da çok çeşitli kıyı tiplerine rastlanır. Kıyıların farklı tipte olmasında

  • Dağların kıyıya farklı uzanması
  • Kıyılarda bulunan yerşekillerinin farklı özelliklerde olması
  • Kıyılardaki kayaçların farklı yapı ve dirençte olması
  • Kıyıyı şekillendiren kuvvetlerin farklı olması gibi faktörler etkilidir.

Boyuna Kıyılar

  • Dağların kıyıya paralel uzandığı alanlarda görülen kıyı tipidir.
  • Ülkemizde Akdeniz ve Karadeniz kıyıları, boyuna kıyı özelliği gösterir.
  • Boyuna kıyılarda dağlar kıyıya yakın paraleldir.

Boyuna Kıyılarda;

  • Falezler fazladır ve kıta sahanlığı dardır.
  • Limanların ard bölgesi dardır.
  • Girinti, çıkıntı, koy, körfez azdır.
  • Kıyı ile iç kesimler arasındaki iklim farkı fazla, ulaşım zordur.

Enine Kıyılar

  • Dağların kıyıya dik uzandığı yerlerde görülen kıyı tipidir.
  • Ülkemizde ege kıyıları enine kıyı özelliği gösterir.

Enine kıyılarda;

  • Falezler azdır.
  • Kıta sahanlığı geniştir.
  • Limanların art bölgesi geniştir.
  • Girinti, çıkıntı, koy, körfez fazladır.
  • Kıyı ile iç kesimler arasındaki iklim farkı az, ulaşım kolaydır.

Ria Tipi Kıyılar

  • Akarsu vadilerinin, sular altında kalması sonucu oluşan kıyı tipidir.
  • İstanbul, Çanakkale Boğazları ve Güneybatı Anadolu kıyıları ria özelliğine sahiptir.

Dalmaçya Tipi Kıyılar

  • Dağların kıyıya paralel uzandığı yerlerde dağlar arasındaki vadilerin sular altında kalmasıyla oluşan kıyı tipidir.
  • Bu olay sonucunda vadiler arasındaki tepe ve dağlar ada haline gelir.
  • Hırvatistan’ın Adriyatik kıyıları ile Türkiye’de Antalya – Kaş kıyılarında dar bir alanda görülür.


Limanlı Kıyılar

  • Alçak tepelik alanların sular altında kalması ve önlerinin kıyı kordonlarıyla kapanması sonucu oluşan kıyılara denir.
  • Karadeniz’in kuzey kıyılarında görülür.


Fiyort Tipi Kıyılar

  • Kuaterner’deki buzul vadilerinin, buzul sonrası devrede sular altında kalmasıyla oluşan kıyı tipidir.
  • İskandinav Yarımadası’nda yaygın olarak görülür.
  • Norveç’te buzulların etkisiyle oluşmuş fiyort kıyılar yaygındır.

Skyer Tipi Kıyılar

  • Buzulların aşındırma ve biriktirme yaptığı tepelik alanların özellikle moren tepelerinin sular altında kalmasıyla oluşan kıyılardır.
  • Kıyıda irili ufaklı çok fazla ada bulunur.
  • İskandinav Yarımadası kıyılarında yaygın olarak görülür.
NOT: Ülkemizde gel-git genliği az olduğu için haliç ve watt tipi kıyılar görülmez. En fazla görüldüğü yerler kuzeybatı Avrupa kıyılarıdır.



Haliç Tipi Kıyılar

  • Gelgit genliğinin azla olduğu kıyılardaki akarsu ağızlarında görülen kıyı tipidir.
  • Hamburg ve Londra limanları haliçe en iyi örnektir.




Watt Tipi Kıyılar

  • Gelgit genliğinin fazla olduğu kıyılarda, sular çekildiğinde deniz tabanının yüzeye çıkması sonucu oluşan kıyılardır.


Kalanklı Kıyılar

  • Kalkerli alanlarda, dik kenarlı derin koy ve körfezlerin yer aldığı kıyılardır.
  • İsmini Fransa’daki Kalank Bölgesinden almıştır.
  • Ülkemizde karstik arazilerin yaygın olduğu Teke ve Taşeli Platolarının kıyı kesiminde örneklerine rastlanır.

Setli veya Lidolu Kıyılar

  • Kıyı ovalarının kenarında gelişmiş alçak kıyılardır.
  • Kıyıda ön kıyı setleri, geride çok fazla lagün bulunur.






























Not: Kaynak olarak Pegem Akademi yayınlarından faydalanılmış, Çalışma düzeninde hazırlanmıştır.