• Herhangi bir noktanın Dünya üzerinde bulunduğu yere o noktanın “Coğrafi konumu” denir.
  • Bir yerin coğrafi konumu iki şekilde ifade edilir:
    • A) Matematik (Mutlak) Konum: Ekvator ve Başlangıç Meridyenine göre konumdur.
    • B) Özel (Göreceli) Konum: Denizler, kıtalar, önemli yollar gibi yerlere göre konumdur.

MATEMATİK (MUTLAK) KONUM

  • Yeryüzündeki herhangi bir noktanın Ekvator’a ve Başlangıç Meridyenine uzaklığına “Matematik Konum” denir.
  • Bir yerin enlem ve boylamları ya da hangi paralel ve meridyenler arasında bulunduğu o yerin matematik konumunu verir.

Paraleller

  • Ekvator’a paralel olarak birer derecelik aralıklarla çizildiği varsayılan çemberlerdir.

Paralellerin Özellikleri:

  1. En büyük paralel, Ekvator’dur. Ekvator’dan kutuplara gidildikçe paralellerin boyları kısalır.
  2. Ekvator’un 90 tane kuzeyinde, 90 tane güneyinde olmak üzere toplam 180 tane paralel vardır.
  3. Ardışık iki paralel arası dik ve kuş uçuşu uzaklık yaklaşık 111 km’dir. Ve her yerde eşittir.
  4. Farklı yarım kürelerde aynı numaralı paralellerin boyları birbirine eşittir.
  5. Bazı paraleller özel isimler alır.

Meridyenler

  • Bir kutup noktasından diğer kutup noktasına geçtiği varsayılan yarım çemberlerdir.
  • Birer derecelik aralıklarla çizilir ve kutup noktalarında birleşir.

Meridyenin Özellikleri:

  1. Başlangıç Meridyeni olarak, İngiltere’deki “Greenwich Gözlemevi’nden” geçen meridyen kabul edilir. 0° ile gösterilir.
  2. Bütün meridyenlerin boyları bir kutuptan diğer kutba kadar olduğu için birbirine eşittir.
  3. Başlangıç meridyeninin 180 tane doğusunda, 180 tane batısında, toplam 360 meridyen vardır.
  4. Bir meridyeni 180°ye tamamlayan meridyene o meridyenin antimeridyeni denir.
  5. 10° doğunun anti meridyeni 170° batıdır.
  6. 180 doğu ve 180 batı meridyenleri çakıştıkları için aynı meridyendir ve Başlangıç Meridyeninin antimeridyenidir.
  7. Meridyenler paralelleri dik keser.
  8. Ardışık iki meridyen arasındaki mesafe Ekvatorda 111 km’dir. Bu mesafe kutuplara gidildikçe azalır ve kutup noktasında 0 metredir.
  9. Ardışık iki meridyen arası zaman farkı 4 dakikadır.
  10. Meridyenler arası mesafenin Ekvator’dan kutuplara doğru azalmasına karşılık iki meridyen arası zaman farkının sabit kalmasının nedeni çizgisel hızın kutuplara doğru azalmasıdır.
  11. Aynı meridyen üzerindeki tüm noktalarda yerel saat aynıdır.
  12. 180° meridyen, tarih değiştirme çizgisi olarak kabul edilir.

Enlem

  • Yeryüzündeki herhangi bir noktanın Ekvator’a en kısa yoldan olan uzaklığının açı cinsinden değerine “enlem” denir.
  • Derece (°), dakika (‘), saniye (‘’) olarak ifade edilir.
  • Yerküre üzerinde Ekvator ve dönenceler arasında kalan enlemlere alçak enlemler, dönenceler ile Kutup daireleri arasında kalanlara orta enlemler, Kutup Daireleri ile Kutup Noktaları arasında kalanlara yüksek enlemler denir.

Enlemin Etkileri:

  1. Güneş ışınlarının yere düşme açıları Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe küçülür.
    • Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe gölge boyu uzar.
    • Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe güneş ışınlarının atmosferde aldıkları yol uzar ve tutulma artar. Böylece kaybolan enerji miktarı artmış olur.
    • Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe sıcaklık azalır.
    • Ormanlar Ekvator’dan kutuplara doğru geniş, karışık ve iğne yapraklı kuşaklar oluşturur. Orman, yerleşme, tarım üst sınırı ve kalıcı kar sınırı kutuplara doğru alçalır.
      • Deniz suyu sıcaklıkları ve tuzluluk oranları değişir.
      • İklimi, bitki örtüsü, toprak tipleri, akarsu rejimleri, tarım ürünleri, hayvan toplulukları etkilenir.
      • Nüfusun dağılışı, konut tipleri ve ekonomik faaliyetler etkilenir.
      • Kutup tarafından esen rüzgarlar sıcaklığı düşürürken, Ekvator tarafından esen rüzgarlar sıcaklığı artırır.
  2. Güneşin öğle vakti ufuk düzlemi üzerindeki yüksekliği kutuplara doğru gidildikçe azalır.
  3. Gece-gündüz arasındaki zaman farkı Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe artar.
  4. Çizgisel hız, Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe azalır.
NOT: Enlemin etkileri Dünya’nın şeklinin sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Aynı enlem üzerindeki noktalarda güneş ışınlarının düşme açısı, çizgisel hız, gölge boyu, Ekvator’a uzaklık gibi özellikler kesinlikle aynıdır. Sıcaklık, yağış, bitki örtüsü gibi özellikler aynı olmayabilir (yükselti, karasallık gibi nedenler).

Boylam

  • Yeryüzündeki herhangi bir noktanın Başlangıç Meridyeni’ne en kısa yoldan olan uzaklığının açı cinsinden değerine “boylam” denir.

Boylamın Etkileri:

  1. Yerel saat farklarına etkisi vardır.
  2. Aynı boylam üzerindeki tüm noktalarda yerel saat aynıdır.

ÖZEL (GÖRECELİ) KONUM

  • Herhangi bir bölgenin yer şekillerine, yeraltı zenginliklerine, kıtalara, okyanuslara, denizlere, boğazlara, önemli ticaret yollarına, sanayi bölgelerine göre, konumunun ifade edilmesine “göreceli (özel) konum” denir.
  • Türkiye’nin İstanbul ve Çanakkale boğazlarına sahip olması.
  • Orta Doğu’da petrol rezervinin çok olması.
  • Mısır’ın Süveyş Kanalı’na sahip olması
  • Özel konum bir bölgenin;
    • Jeopolitik konumu
    • Yükselti özellikleri
    • Dağ uzanışları
    • Denize göre konumu
    • Jeolojik yapısı gibi pek çok özelliğini kapsar.

















Not: Kaynak olarak Pegem Akademi yayınlarından faydalanılmış, Çalışma düzeninde hazırlanmıştır.