COĞRAFİ KONUM

Mutlak Konum
  • Bir yerin paralel (enlem) ve meridyen (boylam) ağlarına (ekvatora ve başlangıç meridyenine) göre belirlenen konumudur.

 Not: Coğrafya Dersi Öğretim Programı’nda yer alan matematiksel konum ifadesi mutlak konum, özel konum ifadesi ise göreceli konum olarak değiştirilmiştir.

Göreceli Konumu
  • Bir yerin kara ve denizlere, başlıca ulaşım yollarına, boğazlara, komşularına ve yer şekillerine göre belirlenen konumudur.

Not: Ülkenin komşuları, yer şekilleri, maden ve enerji kaynakları, önemli geçitleri ve boğazları, ticareti, su varlığı, nüfusunun özellikleri göreceli konumun kapsamına girer.

Paralel

  • Ekvatora ve birbirine 1° aralıklarla paralel olarak geçtiği varsayılan dairelerdir.

Not: Türkiye’nin ekvatora olan açısal uzaklığı (Hatay ile esas alındığında) 36° kutup noktasına uzaklığı (Sinop ile esas alındığında) 48°dir.

Paralellerin özellikleri
  • Ekvator başlangıç paralelidir ve dünyayı iki eşit yarım küreye ayırır.
  • Ekvator çizgisinin üst tarafı Kuzey, alt taraf ise Güney yarım küre olarak ifade edilir. Buna bağlı olarak Türkiye Kuzey Yarım Küre’de yer alan bir ülkedir.
  • Paralel daireleri ekvatordan kutuplara doğru küçülürler ve kutuplarda nokta halini alırlar. Bu özelliğe bağlı olarak Türkiye’den geçen en büyük paralel dairesi Hatay’dan, en küçüğü ise Sinop’tan geçer.
  • 1°lik paralel aralığı kuş uçuşu olarak her yerde birbirine eşit 111 kilometredir. Bu özelliğe bağlı olarak Türkiye’nin en kuzeyi ile en güneyi arasındaki uzaklık kuş uçuşu olarak yaklaşık 666 kilometredir.



Meridyen

  • Bir kutup noktasından diğer kutup noktasına 1° aralıklarla geçtiği varsayılan yarım dairelerdir.



Meridyenlerin Özellikleri
  • Başlangıç meridyeni İngiltere’nin Greenwich Gözlemevi’nden geçer ve dünyayı iki yarım küreye ayırır.
  • Başlangıç meridyeni sağ tarafı doğu sol tarafı ise batı yarım küre olarak adlandırılır. Buna bağlı olarak Türkiye doğu yarım kürede yer alır.
  • 1° meridyen aralığı kuş uçuşu olarak yalnızca Ekvator üzerinde 111 kilometredir bu mesafe ekvatordan kutuplara doğru daralır.
  • Tüm meridyen yayların uzunluğu birbirine eşittir.

Not: Bu özelliğe bağlı olarak aynı meridyen yayı boylam üzerinde de olsa farklı yarım kürelerde olmamak şartıyla iki noktanın başlangıç meridyenine uzaklığı eşit değildir.


Enlem

  • Dünya üzerindeki herhangi bir noktanın ekvatora olan uzaklığının açı (derece, dakika, saniye) cinsinden değeridir.
  • Enlem paraleller ile ifade edilemeyen noktalarında ifade edilebilmesini sağlar.
  • Örneğin: İstanbul 41°00’16’’ kuzey enlemindedir.

Not: Paraleller ekvatordan itibaren birer derece aralıklarla çizilen çizgiler iken enlem herhangi bir noktanın ekvatora olan uzaklığının merkez ile yaptığı açısal değerdir. Buna bağlı olarak sonsuz sayıda enlem bulunabilirken paraleller 180 tanedir.

Özel enlemler
  • Dünyanın eksen eğikliğinden ve şeklinden dolayı bazı enlem değerleri özel enlem olarak ifade edilir. 
  • Dünyanın şeklinden dolayı yeri belirlenmiş olan özel enlemler Ekvator (0°) ve kutup noktalarıdır. 
  • Dünya’nın ekseninin eğik olmasından dolayı yeri belirlenmiş olan özel enlemler ise Dönenceler (Yengeç Dönencesi ve Oğlak Dönencesi) ile kutup daireleridir.


Boylam

  • Dünya üzerindeki herhangi bir noktanın başlangıç meridyenine olan uzaklığının açı cinsinden değeridir.
  • Boylam meridyenler ile ifade edilemeyen noktaların da ifade edilebilmesini sağlar.

Not: Boylam bir yerin yerel saatini ve bulunduğu saat dilimini belirler.

Yerel saat
  • Bir yerin güneşin konumuna göre belirlenen saatidir.
  • Aynı boylam üzerindeki noktalarda yerel saatler aynıdır.

Dünya batıdan doğuya doğru döndüğü için;

  • Doğu’da yerel saat ileri, batıda yerel saat geridir.
  • Doğuda Güneş erken doğar, erken batar; batıda Güneş geç doğar, geç batar.
  • 1° boylam aralığı her yerde eşit 4 dakikadır.

Not: Dünya üzerindeki bir nokta (boylam) güneşin tam karşısına geldiği anda o noktada yerel saat 12.00’dir. Öğle vaktidir. Güneş ışınları gün içerisinde en büyük açıyla düşer ve gölge boyu gün içerisinde en kısa halini alır.

Not: Yerel saatin 12.00 olması; güneşin gün içinde tepe noktasında olması veya gölge boyunun gün içinde en kısa olduğu an olarak da ifade edilir (Güneşin başucu noktasında olması).

21 Mart 23 Eylül Konumu (Ekinoks)
  • Güneş ışınları ekvatordaki düzlemleri öğlen vakti dik (90°) açıyla düşer.
  • Dünyanın her yerinde gece gündüz eşitliği yaşanır.
  • Aynı meridyen üzerindeki noktalarda Güneş aynı anda doğar ve aynı anda batar.
  • Türkiye’nin herhangi bir kentinde bu iki tarihte gölge boyu uzunlukları eşittir.
  • 21 Mart’tan sonra gündüz süresi 12 saati geçerek 21 Haziran’a kadar sürekli uzar.
21 Haziran Konumu (Yaz gündönümü)
  • Güneş ışınları yengeç dönencesine öğlen vakti (90°) dik düşer.
  • Kuzey yarım kürede yaz mevsimi yaşanır.
  • Kuzey yarım kürede yıl içerisindeki en uzun gündüz, en kısa gece süresi yaşanır. (Kuzeye doğru gidildikçe gündüz süreleri uzar, gece süreleri kısalır.)
  • Türkiye’deki bu tarihte en uzun gündüz Sinop’ta, en kısa gündüz Hatay’dadır.
  • Gölge boylarının Kuzey yarım kürede yıl içerisinde en kısa olduğu tarihtir.
21 Aralık Konumu (Kış gündönümü)
  • Güneş ışınları oğlak dönencesine öğlen vakti (90°)dik düşer.
  • Kuzey yarım kürede kış mevsimi yaşanır.
  • Kuzey yarım kürede yıl içerisindeki en uzun gece, en kısa gündüz süresi yaşanır. Kuzeye doğru gidildikçe gece süreleri uzar, gündüz süreleri kısalır
  • Türkiye’de bu tarihte en uzun gece süresi Sinop’ta, en kısa gece süresi Hatay’da yaşanır.
  • Gölge boylarının Kuzey yarım kürede yıl içerisinde en uzun olduğu tarihtir.












































Not: Kaynak olarak Pegem Akademi yayınlarından faydalanılmış, Çalışma düzeninde hazırlanmıştır.